Əsas məzmuna keç
Protechunity

Əməliyyat sistemləri

Linux Nədir? Tarixi, Distributivləri və İstifadə Sahələri

Protechunity redaksiyası Yenilənib: 9 dəq oxu

Linux Nədir? Tarixi, Distributivləri və İstifadə Sahələri

Linux kompüterlərdə, serverlərdə, mobil cihazlarda və digər elektron sistemlərdə istifadə olunan açıq mənbəli əməliyyat sistemi ekosisteminin əsasını təşkil edir. Sabitliyi, təhlükəsizliyi, çevikliyi və geniş fərdiləşdirmə imkanları sayəsində Linux həm fərdi istifadəçilər, həm də böyük şirkətlər tərəfindən seçilir. Xüsusilə veb serverlər, bulud infrastrukturu, proqramlaşdırma, kibertəhlükəsizlik və superkompüterlər sahəsində Linux mühüm rol oynayır.

Bəs Linux nədir, necə yaranıb, hansı distributivləri mövcuddur və hansı məqsədlər üçün istifadə olunur? Bu məqalədə Linux haqqında bilməli olduğunuz əsas məlumatları sadə və aydın şəkildə izah edirik.

Linux Nədir?

Linux açıq mənbəli, Unix prinsiplərindən ilhamlanan və çoxistifadəçili, çoxvəzifəli sistemləri dəstəkləyən əməliyyat sistemi nüvəsidir. Gündəlik istifadədə Linux dedikdə adətən bu nüvə əsasında hazırlanmış tam əməliyyat sistemləri nəzərdə tutulur.

Texniki baxımdan Linux nüvəsi kompüterin prosessoru, operativ yaddaşı, disk qurğuları, şəbəkə adapterləri və digər avadanlıqları ilə proqramlar arasında əlaqəni təmin edir. Əməliyyat sisteminin digər hissələri isə istifadəçi interfeysini, proqram vasitələrini, fayl idarəetməsini və əlavə funksiyaları təmin edir.

Linux-un əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

  • Açıq mənbə: Mənbə kodunu əldə etmək, araşdırmaq, dəyişdirmək və müvafiq lisenziya şərtləri daxilində yaymaq mümkündür.
  • Sabitlik: Düzgün konfiqurasiya və texniki xidmət zamanı uzun müddət fasiləsiz işləyə bilər.
  • Təhlükəsizlik: İcazələr sistemi, istifadəçi hesabları və təhlükəsizlik alətləri resurslara nəzarət etməyə kömək edir.
  • Fərdiləşdirmə: İstifadəçi qrafik mühiti, proqramları və sistem parametrlərini ehtiyaclarına uyğun seçə bilər.
  • Geniş avadanlıq dəstəyi: Masaüstü kompüterlərdən serverlərə və kiçik quraşdırılmış cihazlara qədər müxtəlif platformalarda istifadə olunur.
  • Çoxistifadəçili iş prinsipi: Eyni sistemdə bir neçə istifadəçi üçün ayrı hesablar və giriş hüquqları yaratmaq mümkündür.

Linux-un açıq mənbəli olması onun avtomatik olaraq tam təhlükəsiz olduğu demək deyil. Təhlükəsizlik yeniləmələri, düzgün konfiqurasiya və istifadəçi davranışı hər bir əməliyyat sistemində olduğu kimi burada da vacibdir.

Linux-un Tarixi

Linux-un yaranması 1991-ci ilə təsadüf edir. Finlandiyalı proqramçı Linus Torvalds fərdi kompüterlərdə istifadə etmək üçün yeni əməliyyat sistemi nüvəsi üzərində işləməyə başladı. O, layihəni internet vasitəsilə digər proqramçılarla paylaşdı və inkişaf prosesində cəmiyyətin iştirakına şərait yaratdı.

Linux-un inkişaf tarixində bir neçə mühüm mərhələ var.

1991: Linux nüvəsinin yaradılması

Linus Torvalds 1991-ci ildə Linux nüvəsinin ilk versiyasını elan etdi. İlkin layihə əsasən fərdi kompüterlər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Sonradan müxtəlif ölkələrdən proqramçılar layihəyə qoşularaq onun imkanlarını genişləndirdilər.

GNU layihəsi və açıq mənbəli proqramlar

Linux-un inkişafında GNU layihəsinin mühüm rolu olub. Riçard Stallman tərəfindən başladılan GNU layihəsi azad proqram təminatı yaratmağı hədəfləyirdi. GNU alətləri və digər açıq mənbəli proqramlar Linux nüvəsi ilə birləşdirilərək tam istifadə edilə bilən əməliyyat sistemlərinin formalaşmasına kömək etdi.

Buna görə bəzi hallarda bu sistemlərə GNU/Linux deyilir. Gündəlik danışıqda isə daha çox Linux adı işlədilir.

1990-cı illər: İlk distributivlər

Linux nüvəsi ətrafında müxtəlif proqram paketləri və quraşdırma vasitələri birləşdirilməyə başladı. Slackware, Debian və Red Hat kimi layihələr Linux-un daha geniş istifadəçi kütləsinə çatmasına kömək etdi.

Bu dövrdən etibarən Linux həm fərdi kompüterlərdə, həm də serverlərdə istifadə olunmağa başladı.

2000-ci illər: Serverlərdə geniş yayılma

İnternet xidmətlərinin, veb saytların və məlumat mərkəzlərinin inkişafı Linux-a olan tələbatı artırdı. Sistem administratorları Linux-u sabitliyi, avtomatlaşdırma imkanları və server proqramları ilə uyğunluğu səbəbindən seçməyə başladılar.

2010-cu illər və sonrakı dövr: Bulud və mobil texnologiyalar

Bulud hesablamaları, konteyner texnologiyaları və müasir infrastruktur sistemləri Linux-un rolunu daha da gücləndirdi. Android əməliyyat sistemi də Linux nüvəsindən istifadə edir. Bununla belə, Android ənənəvi masaüstü Linux distributivi ilə eyni deyil.

Bu gün Linux fərdi kompüterlərdən tutmuş superkompüterlərə, şəbəkə avadanlıqlarına və bulud serverlərinə qədər geniş sahələrdə istifadə olunur.

Linux Distributivi Nədir?

Linux distributivi, qısaca distro, Linux nüvəsini müxtəlif proqramlar, sistem kitabxanaları, paket idarəetmə vasitələri və bəzən qrafik interfeyslə birləşdirən hazır əməliyyat sistemi paketidir.

Linux açıq mənbəli olduğuna görə müxtəlif təşkilatlar və proqramçı icmaları öz məqsədlərinə uyğun distributivlər hazırlaya bilirlər. Bəzi distributivlər yeni başlayanlar üçün sadə istifadəni, digərləri server sabitliyini, təhlükəsizliyi və ya proqram təminatının sınaqdan keçirilməsini hədəfləyir.

Linux distributivləri arasında seçim edərkən istifadə məqsədini, avadanlığın imkanlarını, proqram uyğunluğunu, texniki dəstək ehtiyacını və yeniləmə siyasətini nəzərə almaq lazımdır.

Ən Populyar Linux Distributivləri

Ubuntu

Ubuntu yeni başlayanlar və gündəlik kompüter istifadəçiləri üçün ən tanınmış Linux distributivlərindən biridir. İstifadəsi nisbətən sadədir, geniş sənədləşdirməyə və böyük istifadəçi icmasına malikdir.

Ubuntu masaüstü kompüterlərdə, proqramlaşdırma mühitlərində, serverlərdə və bulud infrastrukturunda istifadə olunur. Uzunmüddətli dəstək təqdim edən LTS versiyaları xüsusilə müəssisələr üçün faydalıdır.

Debian

Debian sabitliyə və açıq mənbəli proqram təminatına verdiyi önəmlə tanınır. Geniş proqram paketləri kolleksiyasına və güclü icma dəstəyinə malikdir.

Bu distributiv serverlərdə, fərdi kompüterlərdə və digər sistemlərdə istifadə olunur. Yeniləmələrə yanaşması və proqram versiyalarının seçilməsi onu uzunmüddətli sabitlik axtaran istifadəçilər üçün uyğun edə bilər.

Fedora

Fedora müasir texnologiyaları və yeni proqram versiyalarını nisbətən tez təqdim edən Linux distributividir. Proqramçılar, texnologiya həvəskarları və yeni Linux imkanlarını sınaqdan keçirmək istəyənlər üçün əlverişlidir.

Fedora layihəsi Red Hat ilə əlaqəli ekosistemdə mühüm yer tutur. Bununla belə, Fedora ilə müəssisələr üçün nəzərdə tutulmuş Red Hat Enterprise Linux eyni məhsul deyil.

Linux Mint

Linux Mint xüsusilə Windows-dan Linux-a keçən istifadəçilər arasında populyardır. Tanış masaüstü görünüşü və rahat interfeysi gündəlik tapşırıqları asanlaşdırır.

İnternetdə işləmək, sənədlər hazırlamaq, multimedia fayllarından istifadə etmək və proqramlaşdırmaya başlamaq üçün uyğun seçim ola bilər.

Arch Linux

Arch Linux sistemini özü qurmaq və idarə etmək istəyən təcrübəli istifadəçilər üçün nəzərdə tutulub. İstifadəçiyə sistem komponentləri üzərində geniş nəzarət verir və yenilənən proqram təminatı modelindən istifadə edir.

Arch Linux yeni başlayanlar üçün digər distributivlərdən daha çox texniki bilik və vaxt tələb edə bilər.

Kali Linux

Kali Linux kibertəhlükəsizlik, nüfuzetmə testləri və rəqəmsal təhlükəsizlik yoxlamaları üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi distributivdir. Şəbəkə analizi, təhlükəsizlik auditi və rəqəmsal araşdırmalar üçün çoxsaylı alətlər təqdim edir.

Bu distributiv gündəlik istifadə üçün mütləq ən yaxşı seçim deyil. Təhlükəsizlik alətləri yalnız icazəli sistemlərdə və qanuni məqsədlərlə istifadə edilməlidir.

Red Hat Enterprise Linux (RHEL)

Red Hat Enterprise Linux müəssisələr üçün nəzərdə tutulmuş kommersiya Linux distributividir. İdarə olunan dəstək, uzunmüddətli texniki xidmət və müəssisə infrastrukturuna uyğunluq onun əsas xüsusiyyətlərindəndir.

RHEL məlumat mərkəzlərində, korporativ tətbiqlərdə və kritik biznes sistemlərində istifadə olunur. O, Fedora və CentOS Stream ilə əlaqəli olsa da, onlardan fərqli buraxılış və dəstək modelinə malikdir.

Linux Harada İstifadə Olunur?

Linux-un geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri müxtəlif texniki mühitlərə uyğunlaşdırıla bilməsidir. Eyni nüvə ailəsi həm sadə fərdi cihazlarda, həm də mürəkkəb server infrastrukturlarında istifadə oluna bilər.

1. Serverlərdə və veb hostinqdə

Linux veb serverlər, verilənlər bazaları, fayl serverləri və digər şəbəkə xidmətləri üçün geniş istifadə olunur. Nginx, Apache, PostgreSQL və MySQL kimi proqramlar Linux mühitində işləyə bilər.

Linux-un serverlərdə seçilməsinin əsas səbəbləri sabitlik, avtomatlaşdırma, çevik konfiqurasiya və geniş proqram dəstəyidir.

2. Bulud infrastrukturu və məlumat mərkəzlərində

Bulud platformaları virtual maşınlar, konteynerlər və müxtəlif hesablama xidmətləri təqdim etmək üçün Linux-dan geniş istifadə edir. Docker və Kubernetes kimi texnologiyalar da Linux əsaslı mühitlərdə mühüm yer tutur.

Linux sistem administratorlarına resursları idarə etmək, xidmətləri avtomatlaşdırmaq və çoxsaylı serverləri mərkəzləşdirilmiş şəkildə işlətmək imkanı verir.

3. Proqramlaşdırma və proqram təminatının hazırlanmasında

Linux proqramçılar üçün geniş alətlər ekosistemi təqdim edir. Python, Java, C, C++, Go və bir çox digər proqramlaşdırma dilləri üçün inkişaf mühitləri Linux-da işləyir.

Terminal, paket menecerləri, versiyaya nəzarət sistemləri və avtomatlaşdırma alətləri proqram təminatının hazırlanmasını və sınaqdan keçirilməsini asanlaşdırır.

4. Kibertəhlükəsizlikdə

Linux şəbəkələrin təhlili, sistemlərin təhlükəsizlik yoxlaması, hadisələrin araşdırılması və təhlükəsizlik alətlərinin işlədilməsi üçün istifadə olunur. Kali Linux bu sahədə tanınan distributivlərdən biridir.

Linux-un çevik icazə sistemi və komanda sətri vasitələri təhlükəsizlik mütəxəssislərinə sistem davranışını araşdırmaq və idarə etmək imkanı verir.

5. Android mobil cihazlarında

Android Linux nüvəsindən istifadə edir. Nüvə avadanlıq resurslarının idarə olunmasına, proseslərin işləməsinə və sistemin aşağı səviyyəli funksiyalarına kömək edir.

Bununla belə, Android-in tətbiq platforması, istifadəçi interfeysi və sistem arxitekturası adi masaüstü Linux distributivlərindən fərqlənir.

6. Superkompüterlərdə və elmi tədqiqatlarda

Linux yüksək hesablama gücü tələb edən elmi layihələrdə, simulyasiyalarda və məlumat analizində geniş istifadə olunur. Onun fərdiləşdirilə bilməsi və paralel hesablama mühitlərinə uyğunlaşdırılması bu sahədə üstünlük yaradır.

Superkompüterlərdə Linux əsaslı sistemlərin geniş yayılması həm də onların böyük hesablama klasterlərini idarə etmək üçün əlverişli olması ilə əlaqədardır.

7. Şəbəkə və quraşdırılmış sistemlərdə

Routerlər, şəbəkə qurğuları, ağıllı televizorlar, sənaye avadanlıqları və digər quraşdırılmış sistemlər Linux-dan istifadə edə bilər. Bu cür cihazlarda əməliyyat sistemi konkret avadanlığa və funksiyalara uyğunlaşdırılır.

Linux-un modullu quruluşu istehsalçılara yalnız lazım olan komponentləri daxil etməyə və sistemin resurs istifadəsini optimallaşdırmağa imkan verir.

Linux-un Üstünlükləri və Çatışmazlıqları

Linux seçərkən yalnız üstünlükləri deyil, mümkün məhdudiyyətləri də nəzərə almaq vacibdir.

Linux-un üstünlükləri

  • Açıq mənbə və çeviklik: Bir çox distributiv pulsuz istifadə oluna bilər və sistem ehtiyaca uyğun dəyişdirilə bilər.
  • Sabitlik: Düzgün idarə olunan Linux serverləri uzun müddət fasiləsiz işləyə bilər.
  • Təhlükəsizlik imkanları: İstifadəçi icazələri, təhlükəsizlik yeniləmələri və əlavə qoruma vasitələri geniş idarəetmə imkanları yaradır.
  • Avtomatlaşdırma: Komanda sətri və skriptlər təkrarlanan işləri avtomatlaşdırmağa kömək edir.
  • Geniş tətbiq sahəsi: Masaüstü kompüterlərdən bulud serverlərinə qədər müxtəlif mühitlərdə istifadə edilə bilər.
  • Aşağı resurs tələbi olan seçimlər: Bəzi yüngül distributivlər köhnə və zəif avadanlıqlarda da işləyə bilər.

Linux-un çatışmazlıqları

  • Proqram uyğunluğu: Bəzi kommersiya proqramlarının Linux versiyası olmaya bilər.
  • Oyun uyğunluğu: Bir çox oyun Linux-da işləsə də, bütün oyunlar və xüsusilə bəzi anti-fırıldaq sistemləri ilə qorunan oyunlar tam uyğun olmaya bilər.
  • Avadanlıq dəstəyi: Bəzi printerlər, Wi-Fi adapterləri və xüsusi avadanlıqlar üçün əlavə konfiqurasiya tələb oluna bilər.
  • Öyrənmə mərhələsi: Terminaldan istifadə və sistemin əl ilə konfiqurasiyası yeni başlayanlar üçün çətin görünə bilər.
  • Distributivlər arasında fərqlər: Paket menecerləri, yeniləmə modelləri və sistem alətləri distributivdən distributivə dəyişir.

Linux-un uyğunluğu istifadə edilən distributivdən, proqram versiyalarından və konkret avadanlıqdan asılıdır. Buna görə keçid etməzdən əvvəl gündəlik istifadə etdiyiniz proqramların dəstəyini yoxlamaq faydalıdır.

Linux və Windows Arasındakı Fərq

Linux və Windows kompüterlərdə geniş istifadə olunan əməliyyat sistemi platformalarıdır. Onların əsas fərqi yalnız görünüşdə deyil, həm də proqram təminatının idarə olunmasında, fərdiləşdirmədə və lisenziyalaşdırma modelindədir.

XüsusiyyətLinuxWindows
Mənbə koduƏksər Linux distributivlərinin əsas komponentləri açıq mənbəlidirƏsas sistem kodu mülkiyyət xarakterlidir
QiymətBir çox distributiv pulsuzdurLisenziya və ya cihazla birlikdə təqdim olunan aktivləşdirmə tələb oluna bilər
FərdiləşdirməÇox geniş imkanlar təqdim edirFərdiləşdirmə imkanları mövcuddur, lakin bəzi komponentlər daha məhduddur
Proqram uyğunluğuLinux üçün hazırlanmış proqramlar və uyğunluq vasitələri mövcuddurWindows üçün hazırlanmış kommersiya proqramlarının dəstəyi genişdir
Server istifadəsiVeb serverlərdə və bulud infrastrukturunda geniş yayılıbWindows Server müəssisə mühitlərində istifadə olunur
İdarəetməTerminal və qrafik interfeys vasitəsilə idarə olunurQrafik interfeys və komanda sətri vasitələri təqdim edir

Hansı sistemin daha yaxşı olması istifadə məqsədindən asılıdır. Oyunlar, müəyyən kommersiya proqramları və Windows-a xüsusi uyğunlaşdırılmış iş mühitləri üçün Windows daha əlverişli ola bilər. Server idarəetməsi, proqramlaşdırma, avtomatlaşdırma və açıq mənbəli alətlərə üstünlük verənlər üçün isə Linux güclü seçimdir.

Hansı Linux Distributivini Seçmək Lazımdır?

İlk dəfə Linux istifadə edirsinizsə, seçim zamanı əsas məqsədinizi müəyyənləşdirin.

  • Gündəlik istifadə üçün: Ubuntu və Linux Mint uyğun başlanğıc seçimləridir.
  • Server və bulud infrastrukturu üçün: Ubuntu Server, Debian və RHEL kimi distributivləri nəzərdən keçirmək olar.
  • Proqramlaşdırma üçün: Ubuntu, Fedora və Debian geniş alət dəstəyi təqdim edir.
  • Kibertəhlükəsizlik üçün: Kali Linux xüsusi təhlükəsizlik yoxlamaları üçün nəzərdə tutulub.
  • Sistemi dərindən öyrənmək üçün: Arch Linux daha çox konfiqurasiya və idarəetmə təcrübəsi qazandıra bilər.
  • Müəssisə sistemləri üçün: RHEL kimi kommersiya dəstəyi təqdim edən platformalar uyğun ola bilər.

Linux-u dərhal kompüterinizə quraşdırmaq məcburiyyətində deyilsiniz. Bir çox distributivi USB daşıyıcıdan canlı rejimdə sınaqdan keçirmək və ya virtual maşında işlətmək mümkündür. Bu yanaşma mövcud əməliyyat sisteminizi dəyişmədən Linux-u yoxlamağa imkan verir.

Nəticə

Linux açıq mənbəli texnologiyaların ən mühüm nümunələrindən biridir. Onun çevikliyi, sabitliyi, geniş proqram ekosistemi və müxtəlif avadanlıqlara uyğunlaşdırılması fərdi istifadəçilərdən iri müəssisələrə qədər çoxsaylı istifadəçi qrupları üçün imkanlar yaradır.

Ubuntu və Linux Mint kimi distributivlər gündəlik istifadə üçün, Debian və Ubuntu Server server mühitləri üçün, Kali Linux kibertəhlükəsizlik üçün, RHEL isə müəssisə infrastrukturu üçün uyğun seçimlər ola bilər. Ən yaxşı Linux distributivi isə istifadəçinin məqsədindən, texniki biliklərindən və avadanlığından asılıdır.

Tez-tez verilən suallar

Linux nədir və nə üçün istifadə olunur?

Linux əməliyyat sistemi nüvəsidir və onun əsasında hazırlanmış distributivlər kompüterlərdə, serverlərdə, bulud infrastrukturunda, Android cihazlarında, şəbəkə avadanlıqlarında və superkompüterlərdə istifadə olunur.

Linux pulsuzdurmu?

Bir çox Linux distributivi pulsuz yüklənə və istifadə oluna bilər. Bununla belə, bəzi kommersiya distributivləri üçün ödənişli texniki dəstək, abunə və ya əlavə xidmətlər təklif edilir.

Linux ilə Ubuntu arasında fərq nədir?

Linux nüvədir, Ubuntu isə Linux nüvəsi əsasında hazırlanmış distributivdir. Ubuntu nüvə ilə yanaşı proqramlar, sistem alətləri, paket idarəetmə vasitələri və istifadəçi interfeysi təqdim edir.

Linux yeni başlayanlar üçün uyğundurmu?

Bəli. Ubuntu və Linux Mint kimi distributivlər sadə quraşdırma prosesi və rahat qrafik interfeys sayəsində yeni başlayanlar üçün əlverişli seçimlərdir.

Linux Windows-dan yaxşıdırmı?

Bu, istifadə məqsədindən asılıdır. Linux proqramlaşdırma, server idarəetməsi və avtomatlaşdırma üçün güclü imkanlar yaradır. Windows isə bəzi kommersiya proqramları, oyunlar və xüsusi iş mühitləri üçün daha uyğun ola bilər.

Linux-da oyun oynamaq mümkündürmü?

Bəli. Bir çox oyun Linux-da yerli şəkildə və ya uyğunluq vasitələri ilə işləyir. Lakin bütün oyunların, sürücülərin və anti-fırıldaq sistemlərinin dəstəklənməsinə zəmanət yoxdur.

Linux serverlər üçün niyə istifadə olunur?

Linux çevik konfiqurasiya, avtomatlaşdırma, geniş server proqramları dəstəyi və idarəetmə imkanları təqdim edir. Bu xüsusiyyətlər onu veb hostinq, bulud infrastrukturu və məlumat mərkəzləri üçün uyğun edir.

Linux öyrənmək üçün proqramlaşdırma bilmək lazımdırmı?

Xeyr. Linux-dan gündəlik istifadə etmək üçün proqramlaşdırma bilmək vacib deyil. Lakin terminal əmrlərini, fayl icazələrini və skript yazmağı öyrənmək sistemin idarə edilməsini asanlaşdırır.

Mağazada

Mağazada: Serverlər

Drayver nədir?
Əməliyyat sistemləri

Drayver nədir?

Nə Üçündür, Necə Quraşdırılır və Yenilənir?

8 dəq oxu

Digər bölmələr