VLAN Nədir? Necə İşləyir və Şəbəkəyə Hansı Faydaları Var?
Protechunity redaksiyası Yenilənib: 7 dəq oxu

Kompüter şəbəkələrində təhlükəsizlik, idarəetmə və performansın yaxşılaşdırılması üçün cihazları düzgün qruplaşdırmaq vacibdir. VLAN texnologiyası fiziki olaraq eyni şəbəkəyə qoşulmuş cihazları məntiqi olaraq fərqli şəbəkələrə ayırmağa imkan verir. Bu yanaşma xüsusilə ofislərdə, müəssisələrdə və böyük korporativ şəbəkələrdə idarəetməni asanlaşdırır.
VLAN nədir?
VLAN (Virtual Local Area Network) fiziki lokal şəbəkəni bir neçə məntiqi şəbəkəyə bölmək üçün istifadə olunan texnologiyadır. Azərbaycan dilində bunu virtual lokal şəbəkə adlandırmaq olar.
Adi şəbəkədə eyni kommutatora (switch) qoşulan cihazlar, əlavə konfiqurasiya olmadıqda, eyni lokal şəbəkənin bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərir. VLAN vasitəsilə isə həmin cihazları müxtəlif məntiqi qruplara ayırmaq mümkündür. Beləliklə, fiziki olaraq eyni switch-ə qoşulmuş kompüterlər fərqli VLAN-larda yerləşə bilər və bir-biri ilə birbaşa əlaqə saxlaya bilməz.
Məsələn, bir şirkətdə mühasibatlıq, satış, insan resursları və texniki dəstək şöbələrinin kompüterləri eyni şəbəkə avadanlığına qoşula bilər. VLAN konfiqurasiyası ilə hər şöbə üçün ayrıca virtual şəbəkə yaradılır. Bu zaman şöbələr arasında trafik ayrılır və şəbəkə administratoru hər qrup üçün fərqli təhlükəsizlik qaydaları tətbiq edə bilir.
VLAN necə işləyir?
VLAN texnologiyası əsasən idarə olunan şəbəkə kommutatorları (managed switch) vasitəsilə həyata keçirilir. Administrator switch üzərində müxtəlif VLAN identifikatorları yaradır və cihazların qoşulduğu portları müvafiq qruplara təyin edir.
Hər VLAN-ın öz identifikatoru olur. Bu identifikator VLAN ID adlanır və IEEE 802.1Q standartında 1-dən 4094-ə qədər istifadə edilə bilən dəyərlər mövcuddur. VLAN 1 bir çox avadanlıqda standart VLAN kimi əvvəlcədən təyin edilir.
İki əsas port rejimi VLAN-ların işləməsində mühüm rol oynayır:
Access port
Access port adətən kompüter, printer, IP telefon və digər son istifadəçi cihazlarını switch-ə qoşmaq üçün istifadə olunur. Bu port bir VLAN-a təyin edilir. Qoşulan cihaz, bir qayda olaraq, VLAN etiketindən xəbərdar olmur. Switch həmin cihazdan gələn trafiki təyin edilmiş VLAN daxilində emal edir.
Məsələn, mühasibatlıq şöbəsindəki kompüterlərə qoşulan portların hamısı VLAN 10-a təyin edilə bilər.
Trunk port
Trunk port bir neçə VLAN-a aid trafikin eyni fiziki bağlantı üzərindən ötürülməsini təmin edir. Bu rejim adətən iki switch arasında və ya switch ilə router arasında istifadə olunur.
Trunk bağlantısında VLAN-ları bir-birindən fərqləndirmək üçün çox vaxt IEEE 802.1Q etiketləməsindən istifadə edilir. Bu etiket Ethernet kadrına VLAN ID haqqında məlumat əlavə edir. Qarşı tərəfdəki avadanlıq etiketi oxuyaraq trafiki düzgün VLAN-a yönləndirir.
Məsələn, şirkətin iki mərtəbəsində yerləşən switch-lər arasında bir trunk bağlantısı qurulduqda, VLAN 10, VLAN 20 və VLAN 30-a aid trafik eyni kabel vasitəsilə ötürülə bilər.
VLAN növləri hansılardır?
VLAN-lar şəbəkədə istifadə məqsədinə və trafik növünə görə fərqli kateqoriyalara bölünür. Ən çox rast gəlinən növlər bunlardır:
Default VLAN
Switch ilk dəfə istifadəyə verildikdə portlar adətən standart VLAN-a aid olur. Bir çox istehsalçıda bu VLAN 1-dir. Şəbəkə administratorları təhlükəsizlik və idarəetmə baxımından standart VLAN-dan istifadəni məhdudlaşdırmağı və istifadəçi trafikini ayrıca VLAN-lara ayırmağı üstün tuturlar.
Data VLAN
Data VLAN istifadəçilərin gündəlik məlumat trafikini daşıyır. Kompüterlər, noutbuklar və digər işçi cihazları bu qrupa daxil edilə bilər. Müəssisələrdə şöbələrə və ya iş funksiyalarına uyğun bir neçə Data VLAN yaratmaq mümkündür.
Voice VLAN
Voice VLAN IP telefonların səs trafikini digər məlumat trafikindən ayırmaq üçün istifadə edilir. Bu yanaşma səs rabitəsinin daha rahat idarə olunmasına və xidmət keyfiyyətinin qorunmasına kömək edir. Voice VLAN ilə birlikdə QoS (Quality of Service) qaydaları tətbiq oluna bilər.
Management VLAN
Management VLAN switch, router və digər şəbəkə avadanlıqlarının idarəetmə trafiki üçün nəzərdə tutulur. Bu trafik istifadəçilərin gündəlik məlumat mübadiləsindən ayrılır. Nəticədə şəbəkə administratorlarının avadanlıqlara girişini daha yaxşı nəzarətdə saxlamaq mümkün olur.
Guest VLAN
Guest VLAN şirkətə gələn qonaqların və müvəqqəti istifadəçilərin şəbəkəyə qoşulması üçün yaradılır. Bu VLAN vasitəsilə qonaqlara internet çıxışı verilə, daxili serverlərə və korporativ resurslara giriş isə məhdudlaşdırıla bilər.
VLAN şəbəkəyə hansı faydaları verir?
VLAN texnologiyası yalnız şəbəkəni hissələrə ayırmaq üçün istifadə edilmir. Düzgün konfiqurasiya edildikdə təhlükəsizlik, trafik idarəetməsi və şəbəkə inzibatçılığı baxımından bir sıra üstünlüklər yaradır.
1. Şəbəkə təhlükəsizliyini artırır
VLAN-lar fərqli istifadəçi qruplarının trafikini bir-birindən ayırmağa imkan verir. Məsələn, qonaq şəbəkəsindəki cihazların şirkətin daxili serverlərinə çıxışını məhdudlaşdırmaq mümkündür.
Bununla belə, VLAN özü tam təhlükəsizlik mexanizmi deyil. Fərqli VLAN-lar arasında əlaqə router və ya Layer 3 switch vasitəsilə qurula bilər. Buna görə də girişə nəzarət siyahıları (ACL), firewall qaydaları və digər təhlükəsizlik tədbirləri də tətbiq edilməlidir.
2. Broadcast trafikini azaldır
Eyni VLAN daxilində göndərilən broadcast paketləri həmin VLAN-ın üzvlərinə çatdırılır. Şəbəkə bir neçə VLAN-a bölündükdə broadcast domenləri də ayrılır.
Bu, xüsusilə çox sayda cihazın qoşulduğu böyük şəbəkələrdə lazımsız trafik yükünü azaltmağa kömək edir. Nəticədə şəbəkə resurslarından daha səmərəli istifadə etmək mümkün olur.
3. Şəbəkənin idarə edilməsini asanlaşdırır
VLAN vasitəsilə cihazları fiziki yerləşməsinə deyil, funksiyasına və ya istifadəçi qrupuna görə təşkil etmək mümkündür. Məsələn, şirkətin müxtəlif mərtəbələrində yerləşən mühasibatlıq əməkdaşları eyni VLAN daxilində birləşdirilə bilər.
Bu, işçilərin yerinin dəyişdirilməsi və yeni cihazların şəbəkəyə əlavə edilməsi zamanı idarəetməni sadələşdirir.
4. Şəbəkə performansına müsbət təsir göstərir
VLAN-lar broadcast trafikini məhdudlaşdıraraq şəbəkədəki lazımsız paketlərin sayını azalda bilər. Bu da xüsusilə böyük lokal şəbəkələrdə performansın yaxşılaşmasına şərait yaradır.
Lakin VLAN yaratmaq internet sürətini avtomatik artırmır. Real nəticə şəbəkənin ümumi arxitekturasından, avadanlıqların imkanlarından və trafik yükündən asılıdır.
5. Fərqli təhlükəsizlik qaydaları tətbiq etməyə imkan verir
Hər VLAN üçün ayrıca şəbəkə siyasəti müəyyənləşdirmək mümkündür. Məsələn, server VLAN-ına yalnız müəyyən istifadəçi qruplarının girişinə icazə verilə bilər. Qonaq VLAN-ı isə yalnız internetə çıxışla məhdudlaşdırıla bilər.
Bu yanaşma şirkətin informasiya resurslarına nəzarəti gücləndirir.
VLAN və Subnet arasındakı fərq nədir?
VLAN və Subnet anlayışları bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni məna daşımır. VLAN şəbəkəni ikinci səviyyədə, yəni Ethernet və Data Link səviyyəsində məntiqi olaraq ayırır. Subnet isə IP ünvanlarını üçüncü səviyyədə, yəni Network səviyyəsində qruplaşdırır.
| Müqayisə | VLAN | Subnet |
|---|---|---|
| İşlədiyi səviyyə | Layer 2 | Layer 3 |
| Əsas məqsəd | Ethernet trafikini ayırmaq | IP ünvanlarını qruplaşdırmaq |
| İdentifikasiya | VLAN ID | Şəbəkə prefiksi və subnet maskası |
| Broadcast domeni | Ayrı broadcast domeni yaradır | IP şəbəkəsini məntiqi olaraq ayırır |
| Əlaqə | VLAN-lar arasında Layer 3 marşrutlaşdırma tələb olunur | Fərqli subnetlər arasında marşrutlaşdırma tələb olunur |
Praktikada hər VLAN-a ayrıca IP subnet təyin edilməsi geniş yayılmış yanaşmadır. Məsələn, VLAN 10 üçün 192.168.10.0/24, VLAN 20 üçün isə 192.168.20.0/24 subnetindən istifadə edilə bilər.
Beləliklə, VLAN cihazları məntiqi olaraq ayırır, subnet isə həmin qrupların IP ünvanlama strukturunu müəyyənləşdirir.
VLAN-lar arasında əlaqə necə qurulur?
Fərqli VLAN-larda yerləşən cihazlar standart Layer 2 switch vasitəsilə birbaşa əlaqə qura bilmirlər. Onların bir-biri ilə məlumat mübadiləsi aparması üçün Layer 3 marşrutlaşdırma lazımdır. Bu proses Inter-VLAN Routing adlanır.
Inter-VLAN Routing əsasən iki üsulla həyata keçirilir:
Router-on-a-Stick: Router ilə switch arasında trunk bağlantısı qurulur. Router üzərində hər VLAN üçün ayrıca məntiqi interfeys yaradılır. Router paketləri bir VLAN-dan digərinə yönləndirir.
Layer 3 Switch: Üçüncü səviyyədə işləyən switch VLAN-lar arasında marşrutlaşdırmanı birbaşa həyata keçirə bilir. Bunun üçün hər VLAN üçün SVI (Switch Virtual Interface) yaradılır və IP ünvanı təyin edilir.
Layer 3 switch üsulu böyük müəssisə şəbəkələrində daha geniş istifadə olunur. Çünki trafik ayrıca router-ə ötürülmədən switch daxilində yönləndirilə bilər.
VLAN yaratmaq üçün hansı avadanlıqlar lazımdır?
VLAN qurmaq üçün ilk növbədə VLAN dəstəyinə malik idarə olunan switch lazımdır. Bundan əlavə, şəbəkənin quruluşundan asılı olaraq router, Layer 3 switch, firewall və uyğun Ethernet kabelləri istifadə edilə bilər.
Əsas avadanlıqların funksiyaları belədir:
- Managed Switch: VLAN ID-ləri yaradır, portları VLAN-lara təyin edir və trunk bağlantılarını idarə edir.
- Router və ya Layer 3 Switch: Müxtəlif VLAN-lar arasında məlumat mübadiləsini təmin edir.
- Firewall: VLAN-lar arasında və internet istiqamətində trafikə nəzarət edir, təhlükəsizlik qaydalarını tətbiq edir.
- Ethernet kabelləri: Switch-lər və digər şəbəkə avadanlıqları arasında fiziki bağlantı yaradır.
Qeyd etmək lazımdır ki, bütün switch-lər VLAN funksiyasını dəstəkləmir. Sadə unmanaged switch-lərdə VLAN konfiqurasiyası adətən mümkün deyil. Buna görə də avadanlıq seçərkən 802.1Q və Layer 3 kimi dəstəklənən funksiyaları yoxlamaq vacibdir.
VLAN hansı sahələrdə istifadə olunur?
VLAN texnologiyası müxtəlif ölçülü şəbəkələrdə tətbiq edilir. Ən çox istifadə olunduğu sahələrə aşağıdakılar daxildir:
Ofis və korporativ şəbəkələr: Müxtəlif şöbələrin, əməkdaşların və serverlərin trafikini ayırmaq üçün istifadə olunur.
Təhsil müəssisələri: Müəllimlər, tələbələr, inzibati heyət və qonaqlar üçün ayrıca şəbəkələr yaratmağa imkan verir.
Data mərkəzləri: Serverlərin və digər infrastruktur avadanlıqlarının şəbəkə trafikini məntiqi qruplara bölmək üçün tətbiq edilir.
Otellər və biznes mərkəzləri: Qonaqların internet trafikini daxili idarəetmə sistemlərindən ayırmaq üçün istifadə olunur.
IP kamera və VoIP sistemləri: Təhlükəsizlik kameralarının və IP telefonların trafikini ümumi istifadəçi şəbəkəsindən ayırmağa kömək edir.
Nəticə
VLAN müasir kompüter şəbəkələrinin daha çevik, təhlükəsiz və idarəolunan olmasına kömək edən vacib texnologiyadır. Fiziki şəbəkəni məntiqi qruplara bölməklə şirkətlər şöbələr, serverlər, qonaqlar və digər cihazlar arasında trafikə daha dəqiq nəzarət edə bilirlər.
Kiçik şəbəkələrdə VLAN istifadəsi məcburi olmasa da, böyüyən müəssisələr və mürəkkəb şəbəkə infrastrukturları üçün bu texnologiya əhəmiyyətli üstünlüklər yaradır. Düzgün planlaşdırılmış VLAN strukturu şəbəkənin idarə edilməsini asanlaşdırır və təhlükəsizlik tədbirlərinin daha səmərəli tətbiqinə şərait yaradır.
Tez-tez verilən suallar
VLAN nə üçün lazımdır?
VLAN fiziki şəbəkəni bir neçə məntiqi şəbəkəyə bölmək üçün istifadə olunur. Bu texnologiya trafikə nəzarəti asanlaşdırır, broadcast domenlərini ayırır və təhlükəsizlik siyasətlərinin tətbiqinə imkan verir.
VLAN internet sürətini artırır?
VLAN internet bağlantısının sürətini birbaşa artırmır. Lakin broadcast trafikini azaltmaq və şəbəkə yükünü daha düzgün bölüşdürmək hesabına ümumi şəbəkə performansına müsbət təsir göstərə bilər.
Bir switch üzərində neçə VLAN yaratmaq olar?
Bu say switch modelindən və istehsalçının proqram təminatından asılıdır. IEEE 802.1Q standartında VLAN ID üçün 1-dən 4094-ə qədər dəyərlər nəzərdə tutulur. Lakin konkret cihazın dəstəklədiyi VLAN sayı daha az ola bilər.
VLAN olmadan şəbəkə qurmaq mümkündür?
Bəli, kiçik ev və ofis şəbəkələri VLAN olmadan da işləyə bilər. Lakin istifadəçi sayı və cihazların miqdarı artdıqca şəbəkəni məntiqi qruplara ayırmaq idarəetmə və təhlükəsizlik baxımından daha faydalı olur.
VLAN yaratmaq üçün xüsusi switch lazımdır?
Bəli, VLAN konfiqurasiyası üçün adətən managed switch tələb olunur. Bu cihazlar portların müxtəlif VLAN-lara təyin edilməsini, trunk bağlantılarının qurulmasını və şəbəkə trafikinin idarə edilməsini dəstəkləyir.
















