Əsas məzmuna keç
Protechunity

Server və şəbəkə

Server Nədir? Çeşidləri, İstifadəsi və İşləmə Prinsipləri

Protechunity redaksiyası Yenilənib: 9 dəq oxu

Server Nədir? Çeşidləri, İstifadəsi və İşləmə Prinsipləri

Server kompüter şəbəkəsində digər kompüterlərə, istifadəçilərə və proqramlara məlumat, resurs və müxtəlif xidmətlər təqdim edən kompüter və ya proqram sistemidir. Serverlər veb-saytların işləməsi, faylların saxlanması, elektron poçtun göndərilməsi, verilənlər bazalarının idarə olunması və biznes proqramlarının fəaliyyəti üçün istifadə olunur.

Bu gün internet xidmətlərindən korporativ şəbəkələrə qədər bir çox sistem serverlər vasitəsilə işləyir. Məsələn, veb-sayta daxil olduqda brauzeriniz serverə sorğu göndərir və server həmin sorğuya uyğun məlumatları geri qaytarır.

Bəs server nədir, necə işləyir və hansı server növləri mövcuddur? Bu məqalədə serverlərin əsas funksiyalarını, istifadə sahələrini və uyğun server seçərkən nəzərə alınmalı məqamları izah edəcəyik.

Server nədir?

Server digər cihazlara və proqramlara xidmət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş sistemdir. Bu xidmət məlumatların təqdim edilməsi, faylların paylaşılması, istifadəçilərin autentifikasiyası, proqramların işlədilməsi və ya şəbəkə resurslarının idarə olunması ilə bağlı ola bilər.

Server anlayışı həm fiziki kompüterə, həm də müəyyən xidmət göstərən proqram təminatına aid edilə bilər. Məsələn, bir şirkətin server otağında yerləşən fiziki kompüter server avadanlığıdır. Həmin kompüterdə işləyən veb-server proqramı isə brauzerlərdən gələn sorğuları qəbul edərək veb-səhifələri təqdim edə bilər.

Serverlər adətən bir neçə istifadəçiyə və ya cihaza eyni vaxtda xidmət göstərmək üçün konfiqurasiya edilir. Onların performansı prosessorun gücündən, operativ yaddaşdan, saxlama qurğularından, şəbəkə bağlantısından və proqram təminatından asılıdır.

Server necə işləyir?

Serverin iş prinsipi əsasən müştəri və server arasındakı sorğu və cavab mübadiləsinə əsaslanır. Müştəri dedikdə serverdən xidmət istəyən kompüter, telefon, brauzer və ya proqram nəzərdə tutulur.

Serverin işləmə prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarət ola bilər:

  • Sorğunun göndərilməsi: İstifadəçi veb-sayta daxil olur və ya proqramda müəyyən əməliyyat həyata keçirir. Müştəri cihaz serverə sorğu göndərir.
  • Sorğunun qəbul edilməsi: Server proqramı daxil olan sorğunu qəbul edir və onun hansı xidmətə aid olduğunu müəyyənləşdirir.
  • Məlumatların emalı: Server sorğunu emal edir, lazım gəldikdə verilənlər bazasına və ya digər xidmətlərə müraciət edir.
  • Cavabın hazırlanması: Sorğunun nəticəsi uyğun formata salınır.
  • Cavabın göndərilməsi: Server nəticəni müştəriyə ötürür və istifadəçi məlumatı öz cihazında görür.

Məsələn, onlayn mağazada məhsul səhifəsini açdıqda server məhsul haqqında məlumatları, qiyməti və mövcudluq göstəricilərini hazırlayaraq brauzerə göndərə bilər.

Bütün serverlər eyni qaydada işləməsə də, sorğuların qəbul edilməsi, emal olunması və nəticələrin təqdim edilməsi onların fəaliyyətində geniş yayılmış modeldir.

Serverlərin əsas növləri

Serverlər gördükləri işə, istifadə məqsədinə və texniki quruluşuna görə müxtəlif növlərə ayrılır. Eyni fiziki server üzərində bir neçə server xidməti də işləyə bilər.

1. Veb-server

Veb-server brauzerlərdən və digər müştərilərdən gələn HTTP və HTTPS sorğularını qəbul edir. O, veb-səhifələri, şəkilləri, CSS və JavaScript fayllarını təqdim edə və ya sorğuları digər tətbiqlərə yönləndirə bilər.

Veb-serverlər aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə olunur:

  • Korporativ veb-saytların yerləşdirilməsi;
  • Onlayn mağazaların işlədilməsi;
  • Bloq və xəbər portallarının yayımlanması;
  • Veb tətbiqlərə girişin təmin edilməsi.

Nginx və Apache HTTP Server geniş istifadə olunan veb-server proqramlarına nümunədir.

2. Fayl serveri

Fayl serveri şəbəkədəki istifadəçilərin faylları mərkəzləşdirilmiş şəkildə saxlamasına, paylaşmasına və idarə etməsinə imkan verir.

Şirkətlər fayl serverlərindən sənədlərin, şəkillərin, layihə fayllarının və digər məlumatların saxlanması üçün istifadə edə bilərlər. İcazələr vasitəsilə hansı istifadəçinin hansı fayla daxil ola biləcəyi müəyyən edilir.

Fayl serverləri məlumatların ehtiyat nüsxələrinin yaradılması və komanda daxilində fayl mübadiləsinin təşkili üçün də faydalıdır.

3. Verilənlər bazası serveri

Verilənlər bazası serveri məlumatların saxlanmasını, sorğular vasitəsilə əldə edilməsini və idarə olunmasını təmin edir.

Məsələn, onlayn mağazanın verilənlər bazasında məhsullar, sifarişlər, müştəri hesabları və ödəniş statusları haqqında məlumatlar saxlanıla bilər.

MySQL, PostgreSQL və Microsoft SQL Server kimi sistemlər verilənlər bazalarının idarə olunmasında istifadə edilir. Onlar ayrıca fiziki serverdə, virtual maşında və ya bulud infrastrukturunda işləyə bilər.

4. Tətbiq serveri

Tətbiq serveri proqramların biznes məntiqini icra etmək və istifadəçi sorğularını emal etmək üçün istifadə olunur.

Məsələn, istifadəçi onlayn mağazada sifariş verdikdə tətbiq serveri sifariş məlumatlarını yoxlaya, məhsul ehtiyatını nəzərə ala və verilənlər bazası ilə əlaqə saxlaya bilər.

Tətbiq serverləri veb-platformalarda, CRM sistemlərində, ERP proqramlarında və digər korporativ tətbiqlərdə geniş istifadə olunur.

5. Poçt serveri

Poçt serveri elektron məktubların göndərilməsini, qəbulunu və saxlanmasını idarə edir.

Bu serverlər istifadəçilərin e-poçt hesablarını işlətmək, məktubları digər poçt serverlərinə ötürmək və daxil olan məktubları müvafiq hesablara çatdırmaq üçün istifadə olunur.

SMTP məktubların göndərilməsi və ötürülməsi üçün, IMAP və POP3 isə poçt qutularına daxil olmaq üçün istifadə edilən protokollara nümunədir.

6. DNS serveri

DNS serveri domen adlarının uyğun IP ünvanları ilə əlaqələndirilməsində iştirak edir. İnsanlar veb-saytlara adlar vasitəsilə daxil olur, kompüterlər isə şəbəkə bağlantısı üçün IP ünvanlarından istifadə edirlər.

Məsələn, brauzerdə domen adı daxil edildikdə DNS sistemi həmin domen üçün uyğun məlumatların tapılmasına kömək edir. Nəticədə brauzer lazımi serverə bağlantı yarada bilir.

DNS infrastrukturu internetin işləməsi üçün vacib xidmətlərdən biridir.

7. DHCP serveri

DHCP serveri şəbəkəyə qoşulan cihazlara avtomatik olaraq IP ünvanları və digər şəbəkə parametrləri təqdim edə bilər.

Bu xidmət istifadəçilərin kompüterlərində şəbəkə parametrlərini əl ilə daxil etmək ehtiyacını azaldır. DHCP serveri adətən IP ünvanı ilə yanaşı şəbəkə maskası, standart şlüz və DNS serverləri haqqında məlumatları da təqdim edir.

8. Proxy server

Proxy server müştəri ilə başqa server arasında vasitəçi rolunu oynayır. O, sorğuları yönləndirə, giriş qaydalarını tətbiq edə, məlumatları keşdə saxlaya və bəzi hallarda trafikin idarə olunmasına kömək edə bilər.

Şirkətlər proxy serverlərdən internetə çıxış siyasətlərinin tətbiqi, şəbəkə nəzarəti və müəyyən resurslara girişin idarə edilməsi üçün istifadə edə bilərlər.

9. Oyun serveri

Oyun serveri çoxistifadəçili onlayn oyunlarda oyunçuların hərəkətlərini, oyun vəziyyətini və digər qarşılıqlı əlaqələri idarə edir.

Server oyunçulardan gələn məlumatları emal edir və oyun vəziyyətini digər iştirakçılarla paylaşır. Onun performansı gecikmə müddətindən, şəbəkə keyfiyyətindən və server resurslarından asılıdır.

10. Ehtiyat nüsxə serveri

Ehtiyat nüsxə serveri məlumatların surətlərinin saxlanması və lazım olduqda bərpa edilməsi üçün istifadə olunur.

Şirkətlər bu serverlər vasitəsilə sənədlərin, verilənlər bazalarının və digər vacib faylların ehtiyat nüsxələrini yarada bilərlər. Ehtiyat nüsxələrin əsas sistemdən ayrı saxlanması avadanlıq nasazlığı, səhvən silinmə və bəzi kibertəhlükələr zamanı məlumatların bərpasına kömək edir.

Serverlər quruluşuna görə necə fərqlənir?

Serverləri yalnız funksiyalarına görə deyil, fiziki quruluşuna və yerləşdirilmə formasına görə də təsnif etmək mümkündür.

Tower server

Tower server adi masaüstü kompüterə bənzər şaquli korpusda yerləşir. Bu tip serverlər kiçik və orta ölçülü müəssisələrdə, ofislərdə və ayrıca server otağı olmayan məkanlarda istifadə oluna bilər.

Tower serverlərin quraşdırılması nisbətən sadədir və uyğun modeldən asılı olaraq yaddaş, RAM və digər komponentləri artırmaq mümkündür.

Rack server

Rack server xüsusi server şkafına yerləşdirilmək üçün nəzərdə tutulur. Bu serverlər standartlaşdırılmış ölçülərə malik olur və çoxlu sayda avadanlığın məhdud məkanda yerləşdirilməsini asanlaşdırır.

Rack serverlər məlumat mərkəzlərində, iri müəssisələrdə və çoxsaylı xidmətləri idarə edən təşkilatlarda geniş istifadə olunur. Belə sistemlərdə enerji təchizatı, soyutma, kabel idarəetməsi və fiziki təhlükəsizlik də nəzərə alınmalıdır.

Blade server

Blade serverlər xüsusi şassi daxilində yerləşdirilən modul serverlərdir. Şassi bir neçə server modulunu, enerji təchizatı və bəzi ortaq bağlantı komponentlərini bir sistemdə birləşdirə bilər.

Bu quruluş sıx hesablama infrastrukturu yaratmağa imkan verir. Lakin blade sistemləri üçün uyğun şassi, soyutma və enerji infrastrukturu tələb oluna bilər.

Virtual server

Virtual server fiziki serverin resurslarından istifadə etməklə proqram vasitəsilə yaradılan müstəqil server mühitidir. Bir fiziki server üzərində bir neçə virtual maşın işləyə bilər və onların hər biri öz əməliyyat sisteminə və tətbiqlərinə malik ola bilər.

Virtuallaşdırma resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə, xidmətləri bir-birindən ayırmağa və idarəetməni asanlaşdırmağa kömək edir.

Bulud serveri

Bulud serveri bulud hesablama infrastrukturu üzərində təqdim edilən server resursudur. İstifadəçi fiziki avadanlığı özü almaq əvəzinə ehtiyacına uyğun hesablama gücü, yaddaş və şəbəkə resurslarından istifadə edə bilər.

Bulud serverləri resursların çevik artırılması, müxtəlif regionlarda yerləşdirilməsi və xidmətlərin daha sürətli istifadəyə verilməsi üçün əlverişlidir. Bununla belə, xərclər, təhlükəsizlik, xidmət təminatçısından asılılıq və məlumatların yerləşdiyi region nəzərə alınmalıdır.

Server harada və nə üçün istifadə olunur?

Serverlər müxtəlif sahələrdə məlumatların və xidmətlərin mərkəzləşdirilmiş idarə olunmasını təmin edir.

Biznes və korporativ şəbəkələrdə

Şirkətlər serverlərdən işçi hesablarının idarə edilməsi, fayl paylaşımı, daxili proqramlar, verilənlər bazaları və şəbəkə xidmətləri üçün istifadə edə bilərlər.

Mərkəzləşdirilmiş idarəetmə istifadəçi icazələrinin tətbiqini və sistemlərə texniki nəzarəti asanlaşdıra bilər.

Veb-sayt və onlayn mağazalarda

Veb-saytların faylları, tətbiq məntiqi və verilənlər bazaları serverlərdə və ya bulud infrastrukturunda yerləşdirilə bilər.

İstifadəçilərin sayı artdıqca server resurslarının genişləndirilməsi və yükün bir neçə server arasında bölüşdürülməsi tələb oluna bilər.

Təhsil müəssisələrində

Məktəblər və universitetlər serverlərdən tədris platformaları, fayl paylaşımı, tələbə məlumatlarının idarə edilməsi və daxili şəbəkə xidmətləri üçün istifadə edə bilərlər.

Səhiyyə sektorunda

Tibbi informasiya sistemləri, elektron qeydiyyat platformaları və digər tətbiqlər server infrastrukturu üzərində işləyə bilər. Bu sistemlərdə məlumatların məxfiliyi, girişə nəzarət, ehtiyat nüsxələmə və normativ tələblərə uyğunluq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Məlumat mərkəzlərində

Məlumat mərkəzləri çoxlu sayda serverin, şəbəkə avadanlığının və saxlama sistemlərinin yerləşdiyi xüsusi infrastrukturdur. Burada enerji təchizatı, soyutma, şəbəkə bağlantısı və fiziki təhlükəsizlik serverlərin fasiləsiz işləməsi üçün vacibdir.

Server seçərkən hansı xüsusiyyətlərə diqqət etmək lazımdır?

Server seçimi onun hansı işlər üçün istifadə ediləcəyindən asılıdır. Kiçik ofis üçün uyğun olan sistem böyük verilənlər bazası və ya virtualizasiya infrastrukturu üçün kifayət etməyə bilər.

1. Prosessor (CPU)

Prosessor serverin hesablama gücünə təsir edir. İstifadə ediləcək tətbiqlərin növü, eyni vaxtda işləyən istifadəçilərin sayı və emal yükü nəzərə alınmalıdır.

Bəzi server tapşırıqları daha yüksək nüvəli prosessorlardan, digərləri isə yüksək tək nüvə performansından faydalana bilər.

2. Operativ yaddaş (RAM)

RAM serverdə işləyən proqramların və verilənlərin müvəqqəti saxlanması üçün istifadə olunur. Verilənlər bazaları, virtuallaşdırma və yaddaş tutumuna həssas tətbiqlər daha çox RAM tələb edə bilər.

Server seçərkən yalnız ilkin ehtiyacı deyil, gələcəkdə yaddaşın artırılması imkanlarını da qiymətləndirmək lazımdır.

3. Saxlama qurğuları

Serverlərdə məlumatların saxlanması üçün SSD və HDD istifadə edilə bilər. SSD-lər adətən daha aşağı gecikmə və daha yüksək təsadüfi giriş performansı təmin edir. HDD-lər isə bəzi böyük həcmli məlumatların saxlanmasında sərfəli seçim ola bilər.

Saxlama qurğusu seçərkən tutum, sürət, dayanıqlılıq, ehtiyat nüsxələmə və məlumatların bərpası tələbləri nəzərə alınmalıdır.

4. Şəbəkə bağlantısı

Serverin şəbəkə interfeysi məlumatların ötürülmə sürətinə və bağlantı imkanlarına təsir edir. Şəbəkə tələbləri istifadəçi sayından, ötürülən məlumatların həcmindən və tətbiqlərin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Yüksək trafikə malik sistemlərdə daha sürətli şəbəkə bağlantısı və əlavə şəbəkə interfeysləri lazım ola bilər.

5. Etibarlılıq və ehtiyatlılıq

Biznes üçün vacib serverlərdə enerji təchizatının ehtiyatlı qurulması, uyğun RAID konfiqurasiyası, ehtiyat nüsxələmə və monitorinq sistemləri nəzərdən keçirilə bilər.

RAID bəzi disk nasazlıqlarına qarşı dayanıqlılıq yarada bilər, lakin ehtiyat nüsxəni əvəz etmir. Məlumatların bərpası üçün ayrıca ehtiyat nüsxələmə strategiyası hazırlanmalıdır.

6. Təhlükəsizlik

Serverlərdə əməliyyat sisteminin və proqramların yenilənməsi, güclü autentifikasiya, istifadəçi icazələrinin məhdudlaşdırılması, şəbəkə filtrasiyası və monitorinq vacibdir.

Təhlükəsizlik tələbləri serverin internetə açıq olub-olmamasından, saxladığı məlumatların həssaslığından və tətbiq olunan normativ qaydalardan asılıdır.

7. Genişləndirmə imkanları

Serverin gələcəkdə RAM, disk, şəbəkə kartı və digər komponentlərlə genişləndirilə bilməsi vacib ola bilər. Xüsusilə böyüməkdə olan müəssisələr üçün genişləndirmə imkanları uzunmüddətli xərclərə təsir göstərir.

Server ilə adi kompüter arasındakı fərq nədir?

Server və adi masaüstü kompüter eyni əsas aparat komponentlərindən istifadə edə bilər. Əsas fərq onların təyinatında, konfiqurasiyasında və etibarlılıq tələblərindədir.

XüsusiyyətServerAdi kompüter
Əsas məqsədŞəbəkə xidmətləri və çoxsaylı sorğuların emalıFərdi istifadəçinin tapşırıqları
İş rejimiÇox vaxt uzunmüddətli və fasiləsiz işləmək üçün qurulurİstifadə ssenarisindən asılıdır
YaddaşKonfiqurasiyadan asılı olaraq ECC yaddaş dəstəyi ola bilərƏksər modellərdə adi masaüstü RAM istifadə olunur
İdarəetməUzaqdan idarəetmə imkanları ola bilərAdətən yerli istifadə üçün nəzərdə tutulur
GenişləndirməÇoxsaylı disk və şəbəkə bağlantısı dəstəyi ola bilərModeldən və korpusdan asılıdır
EtibarlılıqKritik işlər üçün əlavə ehtiyatlılıq imkanları təqdim edə bilərİstifadə məqsədinə uyğun qurulur

Qeyd etmək lazımdır ki, hər serverdə ECC yaddaş və ya ehtiyat enerji təchizatı olmur. Bu imkanlar konkret modeldən və konfiqurasiyadan asılıdır. Eyni zamanda güclü masaüstü kompüter də müəyyən server xidmətlərini işlədə bilər.

Nəticə

Serverlər müasir rəqəmsal infrastrukturun əsas hissələrindən biridir. Onlar veb-saytların işləməsini, məlumatların saxlanmasını, proqramların icrasını və şəbəkə xidmətlərinin təqdim olunmasını təmin edir.

Serverlərin müxtəlif növləri fərqli məqsədlərə xidmət edir. Veb-server internet resurslarını təqdim edir, fayl serveri sənədləri mərkəzləşdirir, verilənlər bazası serveri məlumatları idarə edir, virtual və bulud serverləri isə resurslardan çevik istifadə etməyə imkan verir.

Düzgün server seçmək üçün prosessor, RAM, saxlama qurğuları, şəbəkə imkanları, təhlükəsizlik, etibarlılıq və gələcək genişləndirmə ehtiyacları birlikdə qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma həm kiçik biznes, həm də böyük təşkilatlar üçün daha uyğun və dayanıqlı infrastruktur qurmağa kömək edir.

Tez-tez verilən suallar

Server nədir və nə üçün istifadə olunur?

Server digər kompüterlərə və proqramlara məlumat və xidmət təqdim edən sistemdir. Veb-saytların yerləşdirilməsi, faylların paylaşılması, verilənlər bazalarının idarə olunması və korporativ proqramların işlədilməsi serverlərin əsas istifadə sahələrindəndir.

Server ilə hostinq arasındakı fərq nədir?

Server xidmətləri və proqramları işlədən fiziki və ya virtual sistemdir. Hostinq isə veb-saytın və ya digər resursların server infrastrukturu üzərində yerləşdirilməsi xidmətidir. Hostinq şirkəti müştəriyə serverin bütününü və ya müəyyən resurslarını təqdim edə bilər.

Fiziki server və virtual server nə ilə fərqlənir?

Fiziki server real aparat qurğusudur. Virtual server isə fiziki avadanlığın resursları üzərində proqram vasitəsilə yaradılır. Bir fiziki serverdə bir neçə virtual server işləyə bilər.

Server 24 saat işləməlidirmi?

Bu, serverin təyinatından asılıdır. Veb-sayt və biznes xidmətlərini fasiləsiz təqdim edən serverlər adətən daimi işləyir. Yalnız müəyyən vaxtlarda istifadə olunan sistemlərin isə fasiləsiz işləməsi həmişə tələb olunmur.

Kiçik biznes üçün server lazımdırmı?

Bu, biznesin ehtiyaclarından asılıdır. Mərkəzləşdirilmiş fayl saxlanması, daxili proqramlar, istifadəçi hesablarının idarə olunması və ya xüsusi təhlükəsizlik tələbləri varsa, yerli və ya bulud serveri faydalı ola bilər. Sadə iş axınlarında bulud xidmətləri də kifayət edə bilər.

Server üçün hansı əməliyyat sistemlərindən istifadə olunur?

Serverlərdə Linux distributivləri, Windows Server və digər uyğun əməliyyat sistemləri istifadə oluna bilər. Seçim tətbiqlərin uyğunluğundan, idarəetmə bacarıqlarından, təhlükəsizlik tələblərindən və lisenziyalaşdırma xərclərindən asılıdır.

Serverin RAM və prosessor gücü nə qədər olmalıdır?

Universal göstərici yoxdur. Veb-sayt, fayl serveri, verilənlər bazası və virtuallaşdırma sistemi fərqli resurslar tələb edir. Server seçməzdən əvvəl gözlənilən yük, istifadəçi sayı, məlumat həcmi və gələcək genişlənmə planı qiymətləndirilməlidir.

Mağazada

Mağazada: Serverlər

DNS nədir?
Server və şəbəkə

DNS nədir?

Domen Adları IP Ünvana Necə Çevrilir? Sadə İzah

8 dəq oxu
Switch nədir?
Server və şəbəkə

Switch nədir?

Necə İşləyir və Routerdən Fərqi Nələrdir?

7 dəq oxu
PoE nədir?
Server və şəbəkə

PoE nədir?

Power over Ethernet Necə İşləyir və Nə Üçündür?

7 dəq oxu

Digər bölmələr