Əsas məzmuna keç
Protechunity

Server və şəbəkə

DNS Nədir? Domen Adları IP Ünvana Necə Çevrilir? Sadə İzah

Protechunity redaksiyası Yenilənib: 8 dəq oxu

DNS Nədir? Domen Adları IP Ünvana Necə Çevrilir? Sadə İzah

İnternetdə bir sayta daxil olmaq üçün brauzerin ünvan sətrinə domen adı yazırıq. Məsələn, istifadəçi google.com yazdıqda brauzer həmin saytın serverinə necə qoşulacağını müəyyən etməlidir. Bu prosesdə DNS mühüm rol oynayır.

DNS (Domain Name System) domen adlarını uyğun IP ünvanları ilə əlaqələndirən sistemdir. DNS sayəsində insanlar yadda saxlamaq üçün rahat olan domen adlarından istifadə edir, kompüterlər və digər şəbəkə cihazları isə lazımi serverə IP ünvanı vasitəsilə qoşulur.

Bu məqalədə DNS-in nə olduğunu, necə işlədiyini, DNS serverlərinin hansı funksiyaları yerinə yetirdiyini və DNS problemlərinin internet bağlantısına necə təsir etdiyini sadə dildə izah edirik.

DNS nədir?

DNS, yəni Domain Name System, internetin domen adları sistemidir. Onun əsas vəzifəsi domen adlarını müvafiq IP ünvanları ilə əlaqələndirmək və internet resurslarının tapılmasını asanlaşdırmaqdır.

Hər bir şəbəkə cihazı və server IP ünvanlarından istifadə edərək şəbəkə daxilində əlaqə yaradır. Ancaq rəqəmlərdən ibarət IP ünvanlarını yadda saxlamaq çətindir. Buna görə saytlara daxil olarkən IP ünvanı əvəzinə domen adından istifadə edirik.

Məsələn, example.com kimi domen adı istifadəçi üçün rahatdır. DNS isə bu domen üçün uyğun IP ünvanını tapmağa kömək edir. Brauzer həmin məlumatdan istifadə edərək serverlə əlaqə qurur.

DNS-i telefon kitabçasına bənzətmək olar. Telefon kitabçasında şəxsin adını axtarıb onun nömrəsini tapdığınız kimi, DNS vasitəsilə domen adına uyğun IP ünvanını əldə etmək mümkündür. Bununla belə, DNS sadəcə ad və ünvan siyahısı deyil. O, paylanmış və iyerarxik sistem kimi fəaliyyət göstərir.

DNS necə işləyir?

Brauzerdə domen adı yazıldıqda DNS sorğusu vasitəsilə həmin domen üçün lazımi məlumat axtarılır. Nəticə tapıldıqdan sonra brauzer uyğun serverə qoşulmağa çalışır.

Proses ümumilikdə aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

  • Domen adı daxil edilir. İstifadəçi brauzerdə saytın domenini yazır.
  • Keş yoxlanılır. Əməliyyat sistemi, brauzer və ya DNS resolver əvvəlki sorğudan saxlanmış uyğun məlumatın olub-olmadığını yoxlaya bilər.
  • DNS resolver sorğunu araşdırır. Cavab keşdə yoxdursa, resolver lazım olan DNS məlumatını tapmaq üçün digər DNS serverlərinə müraciət edir.
  • IP ünvanı əldə edilir. Uyğun DNS qeydi tapıldıqda nəticə istifadəçiyə qaytarılır və müəyyən müddət keşdə saxlanıla bilər.
  • Brauzer serverə qoşulur. Brauzer əldə etdiyi IP ünvanından istifadə edərək serverlə əlaqə yaradır və saytın məzmununu yükləyir.

Bu proses çox vaxt saniyənin kiçik bir hissəsində baş verir. DNS sorğusunun sürəti keşdən, şəbəkə gecikməsindən, resolverin işindən və digər amillərdən asılıdır.

Vacib məqam budur ki, DNS domen adını IP ünvanı ilə əlaqələndirir, lakin saytın bütün məzmununu özü ötürmür. Veb-səhifənin yüklənməsi üçün DNS sorğusundan sonra ayrıca şəbəkə əlaqəsi yaradılır.

DNS serverləri hansılardır?

Domen adının IP ünvanını tapmaq üçün DNS sistemində müxtəlif vəzifələr daşıyan serverlər iştirak edə bilər. Əsas komponentləri anlamaq DNS-in necə işlədiyini daha aydın göstərir.

DNS resolver

DNS resolver istifadəçinin DNS sorğusunu qəbul edən və cavab tapmaq üçün sorğuları idarə edən xidmətdir. O, internet provayderi, ictimai DNS xidməti və ya təşkilatın daxili şəbəkəsi tərəfindən təqdim edilə bilər.

Resolver əvvəlcə öz keşini yoxlaya bilər. Cavab yoxdursa, sorğunu digər DNS serverlərinə yönləndirərək lazımi məlumatı tapır. Nəticəni əldə etdikdən sonra cavabı istifadəçiyə qaytarır.

Root DNS serverləri

Root DNS serverləri DNS iyerarxiyasının yuxarı səviyyəsində yerləşir. Onlar adətən domenin IP ünvanını birbaşa qaytarmırlar. Bunun əvəzinə, sorğunun növbəti mərhələdə hansı üst səviyyəli domen serverinə yönləndirilməli olduğunu göstərirlər.

Məsələn, .com ilə bitən domen üçün root server resolveri .com domen zonasına cavabdeh serverlərə yönləndirə bilər.

TLD DNS serverləri

TLD, yəni Top-Level Domain, üst səviyyəli domen deməkdir. .com, .org, .net və .az bu domenlərə nümunədir.

TLD serverləri müvafiq domen zonasının səlahiyyətli DNS serverləri haqqında məlumat verir. Resolver bundan sonra konkret domenin DNS qeydlərini təqdim edən serverə müraciət edə bilər.

Səlahiyyətli DNS serveri

Səlahiyyətli DNS serveri müəyyən domen və ya DNS zonası üçün rəsmi qeydləri saxlayır. Məsələn, domenin A və ya AAAA qeydi vasitəsilə IPv4 və ya IPv6 ünvanını öyrənmək mümkündür.

Domenin idarəetmə panelində DNS qeydlərini dəyişdirdikdə, həmin dəyişikliklər səlahiyyətli DNS xidmətində yenilənir. Dəyişikliklərin bütün istifadəçilərə görünməsi isə keş və TTL kimi amillərdən asılıdır.

DNS qeydləri nədir?

DNS yalnız domen adını IP ünvanına çevirmək üçün istifadə edilmir. O, domenlə bağlı müxtəlif məlumatları da saxlayır. Bu məlumatlar DNS qeydləri adlanır.

Ən çox istifadə olunan DNS qeyd növləri bunlardır:

DNS qeydiFunksiyası
ADomeni IPv4 ünvanı ilə əlaqələndirir
AAAADomeni IPv6 ünvanı ilə əlaqələndirir
CNAMEBir domen adını başqa domen adına yönləndirən ləqəb yaradır
MXDomen üçün e-poçt qəbul edən poçt serverlərini göstərir
NSDNS zonasına cavabdeh olan ad serverlərini müəyyən edir
TXTDomenlə bağlı mətn məlumatlarını saxlayır; SPF və domen doğrulaması kimi məqsədlərdə istifadə oluna bilər
PTRIP ünvanından domen adına əks DNS axtarışı üçün istifadə olunur
SRVMüəyyən xidmət üçün server və port məlumatlarını göstərir
SOADNS zonasının əsas idarəetmə məlumatlarını saxlayır

Məsələn, saytın server ünvanını dəyişmək üçün A və ya AAAA qeydlərini yeniləmək lazım gələ bilər. Domenlə işləyən e-poçt xidmətini qurarkən isə MX qeydləri mühüm rol oynayır.

DNS qeydlərini dəyişdirərkən diqqətli olmaq lazımdır. Yanlış A, MX və ya NS qeydi saytın və e-poçtun fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.

DNS keşləmə nədir və nə üçün lazımdır?

DNS keşləmə əvvəlki DNS sorğularının nəticələrinin müəyyən müddət ərzində saxlanmasıdır. Bu mexanizm eyni domenə təkrar müraciət zamanı DNS sorğularının yenidən tam prosesdən keçməsi ehtiyacını azalda bilər.

Məsələn, istifadəçi eyni sayta bir neçə dəfə daxil olduqda, cihazda və ya resolverdə saxlanmış DNS nəticəsi yenidən istifadə oluna bilər. Bu, sorğu vaxtını azaldır və DNS infrastrukturunun yükünü yüngülləşdirir.

DNS qeydlərinin keşdə saxlanma müddəti TTL (Time to Live) göstəricisi ilə müəyyən edilir. TTL bitdikdən sonra resolver yeni məlumat əldə etmək üçün növbəti sorğunu göndərə bilər.

Domenin IP ünvanını dəyişdirdikdə yeni məlumatın hər yerdə dərhal görünməməsinin səbəblərindən biri keşləmədir. Dəyişikliklərin yayılma müddəti əvvəlki TTL dəyərindən, resolverlərin davranışından və DNS provayderinin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

İctimai DNS nədir?

İctimai DNS internet istifadəçilərinə domen adlarını həll etmək üçün təqdim edilən DNS xidmətidir. İstifadəçilər adətən internet provayderinin DNS serverlərindən istifadə edir, lakin alternativ ictimai resolver də seçə bilərlər.

Məşhur ictimai DNS xidmətlərinə aşağıdakılar daxildir:

  • Google Public DNS: 8.8.8.8 və 8.8.4.4
  • Cloudflare DNS: 1.1.1.1 və 1.0.0.1
  • Quad9 DNS: 9.9.9.9

İctimai DNS seçərkən yalnız sürətə deyil, məxfilik siyasətinə, təhlükəsizlik funksiyalarına və xidmətin etibarlılığına da diqqət yetirin. Fərqli DNS xidmətləri sorğuların qeydə alınması və zərərli domenlərin bloklanması baxımından fərqlənə bilər.

DNS serverini dəyişmək internet sürətini bütün hallarda artırmır. DNS yalnız domen adlarının həlli mərhələsinə təsir göstərir. Saytın yüklənmə sürəti serverin performansı, internet bağlantısı, məzmunun həcmi və digər amillərdən də asılıdır.

DNS və IP ünvanı arasındakı fərq

DNS və IP ünvanı bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni anlayış deyil.

IP ünvanı şəbəkədə cihazın və ya xidmətin ünvanlanması üçün istifadə olunan rəqəmsal ünvandır. IPv4 ünvanı, məsələn, 192.0.2.1 formasında görünə bilər. IPv6 ünvanları isə daha uzun, onaltılıq simvollarla ifadə olunan formatdan istifadə edir.

DNS domen adlarını IP ünvanları və digər DNS məlumatları ilə əlaqələndirən sistemdir.

Bu fərqi belə ümumiləşdirmək olar:

  • Domen adı istifadəçinin yadda saxladığı ünvandır.
  • DNS həmin domenə uyğun şəbəkə məlumatlarını tapmağa kömək edir.
  • IP ünvanı isə cihazların şəbəkə üzərindən əlaqə yaratması üçün istifadə olunur.

Bir domen bir neçə IP ünvanına uyğun gələ bilər. Eyni IP ünvanında isə müxtəlif domenlərə aid saytlar yerləşə bilər. Buna görə domen və IP ünvanı arasında həmişə birəbir əlaqə olmur.

DNS təhlükəsizliyi necə təmin edilir?

DNS internetin işləməsi üçün vacib olsa da, onunla bağlı təhlükəsizlik riskləri mövcuddur. Hücumçular saxta DNS cavabları, zərərli domenlər və ya DNS konfiqurasiyasındakı səhvlər vasitəsilə istifadəçiləri təhlükəli saytlara yönləndirməyə çalışa bilərlər.

DNS təhlükəsizliyini artırmaq üçün bir neçə tədbir faydalıdır.

DNSSEC

DNSSEC DNS məlumatlarının rəqəmsal imzalar vasitəsilə yoxlanmasına imkan verir. Bu mexanizm DNS cavablarının autentikliyini yoxlamağa və bəzi saxta cavab hücumlarının qarşısını almağa kömək edir.

DNSSEC məlumatların məxfiliyini təmin etmir. O, DNS cavablarının doğruluğunun yoxlanması üçün nəzərdə tutulub və domen zonasından başlayaraq uyğun zəncir üzrə düzgün konfiqurasiya tələb edir.

DNS over HTTPS və DNS over TLS

DNS over HTTPS (DoH) DNS sorğularını HTTPS bağlantısı daxilində, DNS over TLS (DoT) isə TLS ilə qorunan bağlantı üzərindən ötürür. Bu üsullar istifadəçi ilə DNS resolver arasında sorğuların şəbəkədə açıq şəkildə görünməsi riskini azaltmağa kömək edir.

Lakin bu texnologiyalar istifadəçinin bütün internet fəaliyyətini avtomatik olaraq anonim etmir və zərərli saytları öz-özlüyündə təhlükəsiz etmir. Məxfilik və təhlükəsizlik səviyyəsi seçilən xidmət və ümumi bağlantı konfiqurasiyasından asılıdır.

DNS qeydlərini düzgün idarə etmək

Domen sahibləri DNS idarəetmə hesablarını güclü parol və çoxfaktorlu autentifikasiya ilə qorumalıdır. NS, A, AAAA, MX və digər qeydləri dəyişdirərkən düzgün dəyərlərdən istifadə etmək, köhnə girişləri yoxlamaq və dəyişikliklərə nəzarət etmək vacibdir.

DNS işləmədikdə nə baş verir?

DNS problemi yarandıqda internet bağlantısı mövcud olsa belə, bəzi saytlar domen adı ilə açılmaya bilər. Bunun səbəbi DNS serverinin əlçatmaz olması, yanlış DNS qeydləri, keşdə köhnə məlumatın qalması və ya şəbəkə konfiqurasiyasındakı problem ola bilər.

DNS problemini yoxlamaq üçün bu addımları sınamaq olar:

  • Başqa saytların açılıb-açılmadığını yoxlayın.
  • Routeri və cihazın şəbəkə bağlantısını yoxlayın.
  • DNS serverinin işlək olub-olmadığını araşdırın.
  • Lazım gəldikdə cihazın DNS keşini təmizləyin.
  • Domenin DNS qeydlərinin düzgün konfiqurasiya olunduğunu yoxlayın.

Windows sistemində DNS keşini təmizləmək üçün Command Prompt proqramını açaraq aşağıdakı əmri icra etmək olar:

ipconfig /flushdns

Bu əmr Windows-un yerli DNS keşini təmizləyir. O, serverdəki yanlış DNS qeydlərini düzəltmir və domenin DNS dəyişikliklərini bütün internet üzrə dərhal yeniləmir.

Sayt sahibi üçün DNS problemi domenin açılmaması, e-poçtun işləməməsi və ya yeni serverə keçidin gecikməsi ilə nəticələnə bilər. Belə hallarda DNS qeydlərini, TTL dəyərlərini, domenin qeydiyyat statusunu və ad serverlərinin düzgünlüyünü yoxlamaq lazımdır.

Tez-tez verilən suallar

DNS nə deməkdir?

DNS, Domain Name System ifadəsinin qısaltmasıdır. Bu sistem domen adlarını IP ünvanları və digər şəbəkə məlumatları ilə əlaqələndirir. DNS sayəsində istifadəçilər saytların rəqəmsal IP ünvanlarını yadda saxlamaq məcburiyyətində qalmırlar.

DNS domen adını IP ünvana necə çevirir?

Brauzer domen adı üçün DNS sorğusu göndərir və resolver uyğun məlumatı axtarır. Cavab keşdə yoxdursa, resolver root, TLD və səlahiyyətli DNS serverləri vasitəsilə lazımi qeydi tapa bilər. IP ünvanı əldə edildikdən sonra brauzer uyğun serverə qoşulur.

DNS serverini dəyişmək interneti sürətləndirirmi?

Bəzi hallarda daha sürətli DNS resolver domen adlarının həlli vaxtını azalda bilər. Ancaq bu dəyişiklik internetin ümumi sürətini və bütün saytların yüklənmə vaxtını avtomatik artırmır. Nəticə DNS xidmətindən, şəbəkə şəraitindən və saytın serverindən asılıdır.

A və AAAA DNS qeydləri nə üçündür?

A qeydi domeni IPv4 ünvanı ilə, AAAA qeydi isə IPv6 ünvanı ilə əlaqələndirir. Hər iki qeyd saytın uyğun IP ünvanı vasitəsilə tapılmasına kömək edir. Hansı qeydin istifadə olunması domenin DNS konfiqurasiyasından və şəbəkə imkanlarından asılıdır.

DNS keşi nədir?

DNS keşi əvvəlki sorğuların nəticələrini müəyyən müddət ərzində saxlayır. Bu, təkrar sorğuların daha tez cavablandırılmasına kömək edir. DNS qeydləri dəyişdirildikdə köhnə keş məlumatı yeni ünvanın görünməsini gecikdirə bilər.

DNSSEC nə üçün lazımdır?

DNSSEC DNS cavablarının rəqəmsal imzalar vasitəsilə yoxlanmasını təmin edir. Bu mexanizm DNS məlumatlarının autentikliyini təsdiqləməyə kömək edir. DNSSEC məlumatların şifrələnməsi və ya istifadəçinin tam anonimliyi üçün nəzərdə tutulmayıb.

Mağazada

Mağazada: Routerlər

Server nədir?
Server və şəbəkə

Server nədir?

Çeşidləri, İstifadəsi və İşləmə Prinsipləri

9 dəq oxu
Switch nədir?
Server və şəbəkə

Switch nədir?

Necə İşləyir və Routerdən Fərqi Nələrdir?

7 dəq oxu
IP ünvan nədir?
Server və şəbəkə

IP ünvan nədir?

IPv4 və IPv6 Arasındakı Fərqlər Nələrdir?

8 dəq oxu

Digər bölmələr