Süni İntellekt Nədir? Növləri, Tarixi və İşləmə Prinsipi
Protechunity redaksiyası Yenilənib: 9 dəq oxu

Mündəricat · 8 bölmə
- 01Süni intellekt nə deməkdir?
- 02Süni intellekt necə işləyir?
- 03Süni intellektin əsas növləri
- 04Süni intellektin tarixi
- 05Süni intellekt gündəlik həyatda harada istifadə olunur?
- 06Süni intellektin üstünlükləri və məhdudiyyətləri
- 07Süni intellekt ilə maşın öyrənməsi arasındakı fərq
- 08Süni intellektin gələcəyi
Süni intellekt (Sİ) kompüterlərin və proqram təminatının öyrənmə, məlumatları təhlil etmə, nümunələri müəyyənləşdirmə, mətn yaratma və problemləri həll etmə kimi insan intellekti ilə əlaqələndirilən tapşırıqları yerinə yetirməsinə imkan verən texnologiyalar sahəsidir. Bu gün süni intellekt axtarış sistemlərində, mobil telefonlarda, onlayn mağazalarda, bank xidmətlərində, tibbdə və sənaye müəssisələrində istifadə olunur.
Süni intellekt texnologiyaları böyük həcmdə məlumatları emal edə, əvvəlki nümunələrdən öyrənə və müəyyən tapşırıqlar üçün nəticələr yarada bilir. ChatGPT kimi generativ süni intellekt alətləri isə suallara cavab verir, mətn yazır, məlumatları ümumiləşdirir və proqram kodunun hazırlanmasına kömək edir.
Süni intellektin necə işlədiyini anlamaq üçün onun əsas növlərini, inkişaf tarixini, öyrənmə üsullarını və gündəlik həyatda istifadə sahələrini nəzərdən keçirmək faydalıdır.
Süni intellekt nə deməkdir?
Süni intellekt insan tərəfindən yaradılan sistemlərin müəyyən intellektual tapşırıqları yerinə yetirməsini təmin edən metod və texnologiyaların ümumi adıdır. İngilis dilində bu anlayış Artificial Intelligence, qısaca AI adlanır.
Ənənəvi proqramlarda proqramçı kompüterə əməl etməli olduğu qaydaları əvvəlcədən müəyyənləşdirir. Süni intellekt sistemləri isə, xüsusilə maşın öyrənməsindən istifadə etdikdə, nümunələr və məlumatlar əsasında müəyyən əlaqələri öyrənə bilər. Bu, sistemə əvvəlcədən ayrıca yazılmamış hər bir vəziyyət üçün qayda yaratmadan nəticə çıxarmağa imkan verir.
Məsələn, adi proqram müəyyən sözləri axtararaq elektron məktubda həmin sözlərin olub-olmadığını yoxlaya bilər. Maşın öyrənməsinə əsaslanan spam filtri isə çoxlu məktub nümunələrindən istifadə edərək hansı mesajların arzuolunmaz olma ehtimalının yüksək olduğunu müəyyənləşdirə bilər.
Süni intellekt insan beyninin tam surəti deyil. Müasir sistemlər müəyyən tapşırıqlarda yüksək nəticə göstərsələr də, səhv edə, konteksti yanlış anlaya və ya inandırıcı görünən, lakin faktiki baxımdan yanlış məlumat yarada bilərlər.
Süni intellekt necə işləyir?
Süni intellektin işləmə prinsipi istifadə olunan texnologiyadan asılıdır. Bununla belə, maşın öyrənməsinə əsaslanan bir çox sistemdə məlumatların toplanması, modelin öyrədilməsi, nəticələrin qiymətləndirilməsi və sistemin real tapşırıqlarda istifadəsi kimi mərhələlər mövcuddur.
1. Məlumatların toplanması
Sistem həll etməli olduğu tapşırığa uyğun məlumatlardan istifadə edir. Bu məlumatlar mətnlər, şəkillər, səs yazıları, videolar, rəqəmsal göstəricilər və ya sensorlardan gələn siqnallar ola bilər.
Məsələn, şəkillərdə pişikləri tanıyan model çoxlu şəkil nümunələri əsasında öyrədilə bilər. Məlumatların keyfiyyəti, müxtəlifliyi və düzgün etiketlənməsi modelin nəticələrinə təsir göstərir.
2. Modelin öyrədilməsi
Model məlumatlardakı nümunələri və əlaqələri müəyyənləşdirmək üçün xüsusi hesablama üsullarından istifadə edir. Maşın öyrənməsində model təlim zamanı daxili parametrlərini dəyişərək verilən tapşırıq üzrə səhvlərini azaltmağa çalışır.
Məsələn, qiymət proqnozlaşdıran model əvvəlki satış məlumatlarından evin sahəsi, yerləşdiyi ərazi və digər xüsusiyyətlərlə qiymət arasındakı əlaqələri öyrənə bilər.
3. Modelin sınaqdan keçirilməsi
Öyrədilmiş model əvvəllər öyrənmək üçün istifadə etmədiyi məlumatlarla yoxlanılır. Bu mərhələ modelin yalnız təlim nümunələrini yadda saxlamadığını, yeni məlumatlar üzərində də faydalı nəticə verə bildiyini qiymətləndirməyə kömək edir.
Dəqiqlik, səhv səviyyəsi, sürət və təhlükəsizlik kimi göstəricilər tapşırığın növünə uyğun seçilir.
4. Nəticənin yaradılması
Hazır model yeni məlumat qəbul etdikdə proqnoz, təsnifat, tövsiyə və ya mətn kimi nəticə yarada bilər. Bu proses çox vaxt inferensiya adlanır.
Məsələn, istifadəçi süni intellekt çatbotuna sual yazdıqda sistem sorğunu emal edir və öyrədilmiş model əsasında cavab yaradır. Cavabın keyfiyyəti sualın aydınlığından, modelin imkanlarından və istifadə etdiyi əlavə məlumatlardan asılı ola bilər.
Süni intellektin əsas növləri
Süni intellekt müxtəlif meyarlara əsasən təsnif edilir. Ən çox rast gəlinən bölgülərdən biri sistemin imkanlarına, digəri isə istifadə etdiyi texnologiyalara əsaslanır.
İmkanlarına görə süni intellekt növləri
Dar süni intellekt (ANI) konkret tapşırıqları yerinə yetirmək üçün hazırlanmış sistemlərə aiddir. Şəkil tanıma, nitqin mətnə çevrilməsi, tövsiyə sistemləri və müasir çatbotlar bu kateqoriyaya daxildir. Belə sistemlər müəyyən sahələrdə güclü ola bilər, lakin bu, onların bütün sahələrdə insan kimi düşünməsi demək deyil.
Ümumi süni intellekt (AGI) müxtəlif sahələrdə insan səviyyəsində öyrənmək, düşünmək və yeni problemləri müstəqil həll etmək qabiliyyətinə malik ola biləcək nəzəri sistem anlayışıdır. Bu səviyyəyə çatmış sistemin mövcudluğu barədə elmi və texnoloji müzakirələr davam edir. Hazırda AGI-nin əldə edildiyini təsdiqləyən ümumi qəbul olunmuş sübut yoxdur.
Superintellekt intellektual qabiliyyətlərinə görə insanı demək olar ki, bütün sahələrdə üstələyə biləcək nəzəri süni intellekt anlayışıdır. Bu, gələcəklə bağlı müzakirələrdə istifadə olunan konsepsiyadır və mövcud texnologiyanın təsviri deyil.
Texnologiyalarına görə süni intellekt növləri
Maşın öyrənməsi (Machine Learning) kompüterlərin məlumatlardan nümunələr öyrənərək proqnoz və ya qərar yaratmasını təmin edir. Fırıldaqçılığın aşkarlanması, satış proqnozları və məhsul tövsiyələri bu texnologiyanın tətbiq sahələridir.
Dərin öyrənmə (Deep Learning) çoxqatlı süni neyron şəbəkələrindən istifadə edən maşın öyrənməsi yanaşmasıdır. Şəkil və nitqin tanınması, mürəkkəb mətn emalı və generativ süni intellekt sistemlərinin hazırlanmasında mühüm rol oynayır.
Təbii dilin emalı (NLP) kompüterlərin insan dilindəki mətnləri və nitqi təhlil etməsinə, anlamasına və yaratmasına yönəlmiş texnologiyalar sahəsidir. Tərcümə sistemləri, mətn təhlili və çatbotlar buna nümunədir.
Kompüter görməsi (Computer Vision) şəkillər və videolardakı obyektləri, hərəkətləri və digər vizual xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməyə imkan verir. İstehsalatda qüsurların aşkarlanması və tibbi təsvirlərin təhlili bu texnologiyadan istifadə edir.
Generativ süni intellekt (Generative AI) öyrəndiyi nümunələr əsasında yeni mətn, şəkil, səs, video və ya proqram kodu yarada bilən sistemlərə aiddir. ChatGPT mətn yaradan sistemlərə, şəkil generatorları isə vizual məzmun yaradan sistemlərə nümunədir.
Bu texnologiyalar bir-birindən tam ayrılmır. Məsələn, generativ süni intellekt sistemi dərin öyrənmədən, təbii dilin emalından və böyük neyron şəbəkələrindən istifadə edə bilər.
Süni intellektin tarixi
Süni intellektin inkişafı kompüter elminin, riyaziyyatın və insan təfəkkürünün modelləşdirilməsi ilə bağlı uzunmüddətli tədqiqatların nəticəsidir.
1940-cı və 1950-ci illər: nəzəri əsaslar
1940-cı illərdə süni neyronların riyazi modelləri üzərində işlər aparıldı. 1950-ci ildə Alan Turing maşınların intellektual davranış nümayiş etdirə bilməsi məsələsini araşdırdı və sonradan Turing testi adlandırılan yanaşmanı təqdim etdi.
1956-cı ildə Dartmouth yay tədqiqat layihəsi süni intellekt sahəsinin formalaşmasında mühüm hadisə oldu. Bu dövr süni intellektin ayrıca elmi istiqamət kimi inkişaf etməsinin başlanğıcı hesab olunur.
1960-cı və 1970-ci illər: ilk proqramlar
Bu dövrdə məntiqi məsələləri həll edən, simvollarla işləyən və məhdud sahələrdə insanla ünsiyyət quran proqramlar yaradıldı. Bununla belə, kompüterlərin hesablama gücü və mövcud məlumatların məhdudluğu daha mürəkkəb sistemlərin inkişafını çətinləşdirirdi.
1980-ci illər: ekspert sistemləri
Ekspert sistemləri müəyyən sahədə mütəxəssislərin bilik və qaydalarını proqramlaşdıraraq qərar verməyə kömək edirdi. Bu sistemlər sənaye və biznesdə tətbiq olunsa da, yeni vəziyyətlərə uyğunlaşmaq və bilikləri genişləndirmək baxımından məhdudiyyətlərə malik idi.
1990-cı və 2000-ci illər: maşın öyrənməsinin inkişafı
Hesablama imkanlarının artması və rəqəmsal məlumatların çoxalması maşın öyrənməsinə əsaslanan üsulların inkişafını sürətləndirdi. 1997-ci ildə IBM-in Deep Blue sistemi şahmat üzrə dünya çempionu Garry Kasparovu matçda məğlub etdi. Bu hadisə kompüterlərin konkret mürəkkəb tapşırıqlarda yüksək nəticə göstərə bildiyini nümayiş etdirdi.
2010-cu illər: dərin öyrənmə
Qrafik prosessorların hesablama gücü, böyük məlumat dəstləri və neyron şəbəkələrinin təkmilləşdirilməsi dərin öyrənmənin inkişafına təkan verdi. Şəkil tanıma, nitqin emalı və tərcümə sistemlərində nəzərəçarpan irəliləyişlər əldə edildi.
2016-cı ildə DeepMind şirkətinin AlphaGo sistemi Go oyununda dünyanın ən güclü oyunçularından biri olan Lee Sedolu məğlub etdi.
2020-ci illər: generativ süni intellekt
Böyük dil modelləri və generativ sistemlər süni intellektin geniş auditoriya üçün əlçatan olmasına şərait yaratdı. Mətn, şəkil, səs və digər məzmun növləri yaradan alətlər təhsil, proqramlaşdırma, marketinq, müştəri xidməti və bir çox başqa sahələrdə istifadə edilməyə başladı.
Bu inkişafla yanaşı, məlumatların məxfiliyi, müəllif hüquqları, yanlış məlumatların yayılması və süni intellekt nəticələrinin etibarlılığı kimi məsələlər də daha çox diqqət çəkdi.
Süni intellekt gündəlik həyatda harada istifadə olunur?
Süni intellekt artıq bir çox gündəlik rəqəmsal xidmətin tərkib hissəsidir. İstifadəçi bəzən bu texnologiya ilə işlədiyini belə hiss etmir.
- Axtarış sistemləri: Sorğuların təhlili və uyğun nəticələrin sıralanması.
- Mobil telefonlar: Səsli köməkçilər, fotoşəkillərin emalı və nitqin tanınması.
- Onlayn mağazalar: Məhsul tövsiyələri, axtarış nəticələrinin fərdiləşdirilməsi və tələbatın proqnozlaşdırılması.
- Bank və maliyyə xidmətləri: Şübhəli əməliyyatların müəyyən edilməsi, risklərin qiymətləndirilməsi və fırıldaqçılıq əlamətlərinin aşkarlanması.
- Tibb: Tibbi təsvirlərin təhlilinə kömək, risklərin qiymətləndirilməsi və tədqiqat məlumatlarının işlənməsi.
- Nəqliyyat: Marşrutların hesablanması, trafik proqnozları və sürücüyə yardım sistemləri.
- Təhsil: Fərdi öyrənmə materialları, mətnlərin izahı və tapşırıqların hazırlanmasına dəstək.
- Kibertəhlükəsizlik: Şəbəkə fəaliyyətinin təhlili və şübhəli davranışların aşkarlanması.
Süni intellektin bu sahələrdə istifadəsi insan mütəxəssislərin rolunu hər zaman aradan qaldırmır. Xüsusilə tibb, maliyyə və təhlükəsizlik kimi sahələrdə nəticələrin yoxlanılması və insan nəzarəti mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Süni intellektin üstünlükləri və məhdudiyyətləri
Süni intellekt düzgün tətbiq edildikdə iş proseslərini sürətləndirə, böyük məlumat həcmlərini təhlil edə və təkrarlanan tapşırıqları avtomatlaşdıra bilər. Bununla yanaşı, onun nəticələrini şərtsiz şəkildə düzgün qəbul etmək olmaz.
Əsas üstünlükləri:
- Böyük həcmdə məlumatı qısa müddətdə emal etmək.
- Təkrarlanan işləri avtomatlaşdırmaq.
- Məlumatlarda insanın asanlıqla görə bilmədiyi nümunələri müəyyənləşdirmək.
- Mətn, proqram kodu və digər məzmunların hazırlanmasını sürətləndirmək.
- Qərarvermə prosesinə əlavə məlumat və proqnozlarla dəstək olmaq.
Əsas məhdudiyyətləri:
- Yanlış və ya qərəzli məlumatlardan öyrənərək qeyri-dəqiq nəticələr yaratmaq.
- Bəzi hallarda faktiki baxımdan yanlış cavabları inandırıcı formada təqdim etmək.
- Şəxsi məlumatların məxfiliyi və müəllif hüquqları ilə bağlı risklər yaratmaq.
- Təlim və işləmə üçün hesablama resurslarına, enerjiyə və keyfiyyətli məlumatlara ehtiyac duymaq.
- İnsan mühakiməsini, məsuliyyətini və real dünya təcrübəsini hər vəziyyətdə əvəz edə bilməmək.
Süni intellektdən səmərəli istifadə etmək üçün onun nəticələrini mənbələrlə yoxlamaq, məxfi məlumatları qorumaq və mühüm qərarlarda mütəxəssis rəyindən istifadə etmək vacibdir.
Süni intellekt ilə maşın öyrənməsi arasındakı fərq
Süni intellekt daha geniş anlayışdır. Maşın öyrənməsi isə süni intellekt daxilində kompüterlərin məlumatlardan nümunələr öyrənməsinə əsaslanan istiqamətdir.
Məsələn, qaydalar əsasında işləyən ekspert sistemi süni intellekt yanaşması sayıla bilər, lakin mütləq maşın öyrənməsindən istifadə etmir. Digər tərəfdən, əvvəlki əməliyyatları təhlil edərək bank fırıldaqçılığını aşkarlamağı öyrənən model maşın öyrənməsinə əsaslanır.
Dərin öyrənmə də maşın öyrənməsinin bir hissəsidir. O, çoxqatlı neyron şəbəkələrindən istifadə edir və xüsusilə mürəkkəb mətn, şəkil və səs məlumatlarının emalında geniş tətbiq olunur.
Sadə şəkildə əlaqəni belə göstərmək olar:
Süni intellekt → Maşın öyrənməsi → Dərin öyrənmə
Bu ardıcıllıq anlayışların bir-biri ilə əlaqəsini izah edir. Generativ süni intellekt isə bu yanaşmalardan istifadə edən ayrıca tətbiq istiqamətidir.
Süni intellektin gələcəyi
Süni intellekt sistemlərinin daha mürəkkəb tapşırıqları yerinə yetirməsi, müxtəlif məlumat növləri ilə işləməsi və gündəlik proqramlara inteqrasiya olunması gözlənilir. Generativ sistemlər mətnlə yanaşı şəkil, səs və videonu birlikdə emal edə bilən çoxmodal imkanlarla inkişaf edir.
Bizneslər süni intellektdən müştəri sorğularına cavab vermək, sənədləri təhlil etmək, texniki dəstəyə kömək etmək və iş proseslərini optimallaşdırmaq üçün istifadə edə bilərlər. Təhsil və tədqiqat sahələrində isə bu texnologiyalar məlumatların izahı və yeni ideyaların araşdırılması üçün əlavə vasitə rolunu oynaya bilər.
Bununla belə, gələcək inkişafın nəticələri texnologiyanın keyfiyyətindən, qanunvericilikdən, təhlükəsizlik tədbirlərindən və cəmiyyətin seçimlərindən asılı olacaq. Süni intellektin imkanları artdıqca şəffaflıq, məxfilik, hesabatlılıq və insan nəzarəti daha vacib məsələlər olaraq qalacaq.
Tez-tez verilən suallar
Süni intellekt nədir?
Süni intellekt kompüterlərin öyrənmə, məlumatları təhlil etmə, nümunələri müəyyənləşdirmə və problemləri həll etmə kimi tapşırıqları yerinə yetirməsinə imkan verən texnologiyalar sahəsidir. Bu texnologiya həm konkret qaydalarla işləyən sistemləri, həm də məlumatlardan öyrənən modelləri əhatə edir.
Süni intellekt necə işləyir?
Maşın öyrənməsinə əsaslanan süni intellekt sistemləri məlumatlardan nümunələr öyrənir və yeni məlumatlar əsasında nəticələr yaradır. Modelin keyfiyyəti məlumatlardan, öyrədilmə üsulundan və konkret tapşırıqdan asılıdır.
Süni intellektin əsas növləri hansılardır?
Süni intellekt imkanlarına görə dar süni intellekt, ümumi süni intellekt və superintellekt kimi təsnif edilir. Texnologiyalarına görə isə maşın öyrənməsi, dərin öyrənmə, təbii dilin emalı, kompüter görməsi və generativ süni intellekt kimi istiqamətlərə bölünür.
ChatGPT süni intellekt hesab olunur?
Bəli, ChatGPT mətnləri anlamaq və yaratmaq üçün böyük dil modellərindən istifadə edən generativ süni intellekt sistemidir. O, suallara cavab verə, mətnləri ümumiləşdirə, ideyalar təklif edə və proqramlaşdırma tapşırıqlarına kömək edə bilər, lakin cavabları səhv ola bildiyi üçün vacib məlumatlar yoxlanmalıdır.
Süni intellekt insanı əvəz edə bilərmi?
Süni intellekt bəzi işləri avtomatlaşdıra və müəyyən tapşırıqlarda insanlardan daha sürətli nəticə verə bilər. Lakin insanın məsuliyyət, empatiya, kontekstual mühakimə və real dünya təcrübəsi tələb edən fəaliyyətlərini bütün hallarda əvəz edə bilmir.
Süni intellektdən istifadə etmək təhlükəsizdirmi?
Süni intellektdən istifadə zamanı təhlükəsizlik seçilən xidmətə, məlumatların necə emal olunmasına və istifadə məqsədinə bağlıdır. Şəxsi və məxfi məlumatları qorumaq, vacib nəticələri yoxlamaq və həssas qərarlarda insan nəzarətini saxlamaq riskləri azaltmağa kömək edir.















