Maşın Öyrənməsi (Machine Learning) Nədir? Sadə Dildə İzah
Protechunity redaksiyası Yenilənib: 8 dəq oxu

Mündəricat · 9 bölmə
- 01Maşın öyrənməsi nədir?
- 02Maşın öyrənməsi necə işləyir?
- 03Maşın öyrənməsinin əsas növləri hansılardır?
- 04Maşın öyrənməsi ilə süni intellekt arasındakı fərq nədir?
- 05Maşın öyrənməsi ilə Deep Learning arasındakı fərq
- 06Maşın öyrənməsi harada istifadə olunur?
- 07Maşın öyrənməsinin üstünlükləri və çatışmazlıqları
- 08Maşın öyrənməsi öyrənmək üçün hansı biliklər lazımdır?
- 09Nəticə
Süni intellekt texnologiyaları gündəlik həyatımızın bir çox sahəsində istifadə olunur. Video platformalarının bizə maraqlarımıza uyğun məzmun təklif etməsi, elektron poçt sistemlərinin spam mesajları müəyyənləşdirməsi və telefonların üz tanıma funksiyası bu texnologiyaların tətbiqinə nümunədir. Bu imkanların arxasında dayanan əsas sahələrdən biri maşın öyrənməsidir (Machine Learning). Bəs maşın öyrənməsi nədir, necə işləyir və hansı sahələrdə istifadə olunur?
Maşın öyrənməsi nədir?
Maşın öyrənməsi (Machine Learning) kompüterlərin məlumatları təhlil edərək nümunələri müəyyənləşdirməsinə və əvvəlcədən hər bir addım üçün ayrıca proqramlaşdırılmadan müəyyən tapşırıqları yerinə yetirməsinə imkan verən süni intellekt sahəsidir.
Ənənəvi proqramlaşdırmada proqramçı kompüterə konkret qaydalar və əmrlər verir. Sistem həmin təlimatlara uyğun nəticə yaradır. Maşın öyrənməsində isə kompüterə çoxlu məlumat təqdim edilir və alqoritmlər bu məlumatlardan əlaqələri və qanunauyğunluqları öyrənərək model formalaşdırır.
Sadə nümunə ilə izah edək. Tutaq ki, kompüterə minlərlə pişik və it şəkli təqdim olunur. Hər şəklin hansı heyvana aid olduğu əvvəlcədən qeyd edilir. Maşın öyrənməsi alqoritmi şəkillərdəki fərqli xüsusiyyətləri təhlil edir və zamanla yeni şəkillərdə pişik və iti bir-birindən ayırmağı öyrənir.
Burada əsas məqsəd kompüterə hər bir şəkil üçün ayrıca qayda yazmaq deyil, məlumatlardan istifadə edərək təsnifat aparmağı öyrətməkdir.
Maşın öyrənməsi necə işləyir?
Maşın öyrənməsinin iş prinsipi məlumatların toplanması, hazırlanması, modelin öyrədilməsi və nəticələrin yoxlanılması mərhələlərinə əsaslanır.
Ümumi proses aşağıdakı kimidir:
- Məlumatların toplanması: Modelin öyrənməsi üçün lazım olan məlumatlar müxtəlif mənbələrdən əldə edilir. Bunlara şəkillər, mətnlər, rəqəmlər, videolar və sensor göstəriciləri daxildir.
- Məlumatların hazırlanması: Toplanmış məlumatlar təmizlənir, təkrarlanan və səhv qeydlər aradan qaldırılır, model üçün uyğun formata gətirilir.
- Alqoritmin seçilməsi: Tapşırığın növünə uyğun maşın öyrənməsi alqoritmi müəyyən edilir.
- Modelin öyrədilməsi: Alqoritm hazırlanmış məlumatları təhlil edir və onların əsasında müəyyən nümunələri öyrənir.
- Test və qiymətləndirmə: Model əvvəldən görmədiyi məlumatlar üzərində yoxlanılır. Onun nə dərəcədə düzgün nəticə verdiyi qiymətləndirilir.
- Tətbiq və təkmilləşdirmə: Hazır model real sistemdə istifadə olunur. Nəticələr izlənilir və ehtiyac olduqda model yenidən öyrədilir.
Məsələn, bank kredit müraciətlərini qiymətləndirmək üçün maşın öyrənməsi modelindən istifadə edə bilər. Model əvvəlki müraciətlər, ödəniş tarixçəsi və digər uyğun göstəricilər əsasında risk nümunələrini öyrənir. Daha sonra yeni müraciət üzrə risk qiymətləndirməsi təqdim edir. Belə nəticələr avtomatik qərar üçün yeganə əsas olmamalı, xüsusilə maliyyə kimi həssas sahələrdə insan nəzarəti də təmin edilməlidir.
Maşın öyrənməsinin əsas növləri hansılardır?
Maşın öyrənməsi modelləri məlumatların təqdim edilmə formasına və öyrənmə üsuluna görə bir neçə əsas kateqoriyaya bölünür. Ən geniş yayılmış növlər nəzarətli öyrənmə, nəzarətsiz öyrənmə, möhkəmləndirmə yolu ilə öyrənmə və yarımnəzarətli öyrənmədir.
1. Nəzarətli öyrənmə (Supervised Learning)
Nəzarətli öyrənmədə modelə həm məlumatlar, həm də həmin məlumatların düzgün nəticələri təqdim edilir. Model bu nümunələr arasındakı əlaqəni öyrənir və sonradan yeni məlumatlar üçün proqnoz verir.
Məsələn, evlərin sahəsi, yerləşdiyi ərazi, otaq sayı və satış qiymətləri modelə təqdim edilə bilər. Model bu göstəricilər əsasında evin təxmini qiymətini proqnozlaşdırmağı öyrənir.
Nəzarətli öyrənmənin əsas tətbiqləri:
- Elektron poçtlarda spam mesajların müəyyən edilməsi.
- Ev və avtomobil qiymətlərinin proqnozlaşdırılması.
- Kredit riskinin qiymətləndirilməsi.
- Şəkillərin və sənədlərin təsnif edilməsi.
2. Nəzarətsiz öyrənmə (Unsupervised Learning)
Nəzarətsiz öyrənmədə modelə əvvəlcədən düzgün cavablar təqdim edilmir. Alqoritm məlumatları özü təhlil edir, oxşarlıqları və gizli strukturları müəyyənləşdirir.
Məsələn, onlayn mağaza müştərilərin alış tarixçəsini təhlil edərək onları davranışlarına görə qruplaşdıra bilər. Bir qrup müştəri daha çox elektronika, digər qrup isə ofis avadanlıqları ilə maraqlana bilər.
Nəzarətsiz öyrənmənin tətbiq sahələrinə aşağıdakılar daxildir:
- Müştərilərin davranışlarına görə qruplaşdırılması.
- Məlumatlarda gizli əlaqələrin aşkarlanması.
- Anomaliyaların müəyyən edilməsi.
- Böyük məlumat toplusunun strukturlaşdırılması.
3. Möhkəmləndirmə yolu ilə öyrənmə (Reinforcement Learning)
Bu üsulda model müəyyən mühitdə hərəkətlər edir və nəticələrə uyğun mükafat və ya cəza siqnalları alır. Məqsəd zamanla daha yaxşı qərarlar verərək ümumi mükafatı artırmaqdır.
Məsələn, kompüter oyununda süni intellektə malik agent müxtəlif hərəkətləri sınaqdan keçirir. Uğurlu hərəkətlər müsbət nəticə, uğursuz hərəkətlər isə mənfi nəticə yaradır. Agent bu təcrübələr əsasında daha yaxşı strategiya formalaşdırır.
Möhkəmləndirmə yolu ilə öyrənmə robototexnika, oyun sistemləri, avtonom idarəetmə və resursların optimallaşdırılması kimi sahələrdə tətbiq olunur.
4. Yarımnəzarətli öyrənmə (Semi-Supervised Learning)
Yarımnəzarətli öyrənmə həm etiketlənmiş, həm də etiketlənməmiş məlumatlardan istifadə edir. Bu üsul bütün məlumatların əl ilə təsnif edilməsinin çətin və bahalı olduğu hallarda faydalıdır.
Məsələn, minlərlə tibbi görüntünün yalnız bir hissəsi mütəxəssislər tərəfindən işarələnibsə, model həmin məlumatlardan və etiketlənməmiş digər görüntülərdən birlikdə istifadə edə bilər.
Maşın öyrənməsi ilə süni intellekt arasındakı fərq nədir?
Süni intellekt (Artificial Intelligence, AI) kompüterlərin insan intellektinə xas olan bəzi tapşırıqları yerinə yetirməsini təmin edən geniş texnologiyalar sahəsidir. Maşın öyrənməsi isə süni intellektin daxilində yerləşən və sistemlərin məlumatlardan öyrənməsinə imkan verən istiqamətdir.
Bu iki anlayış bir-biri ilə sıx əlaqəli olsa da, eyni məna daşımır.
| Müqayisə | Süni intellekt (AI) | Maşın öyrənməsi (ML) |
|---|---|---|
| Əhatə dairəsi | Daha geniş sahədir | AI-nin bir istiqamətidir |
| Əsas məqsəd | Ağıllı davranış tələb edən tapşırıqları yerinə yetirmək | Məlumatlardan nümunələr öyrənmək |
| İş prinsipi | Qayda əsaslı sistemlər, məntiq, öyrənmə və digər üsullar | Statistik və hesablama alqoritmləri |
| Tətbiq sahəsi | Robotlar, virtual köməkçilər, ekspert sistemləri | Proqnozlaşdırma, təsnifat, tövsiyə sistemləri |
Məsələn, əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalarla işləyən sadə ekspert sistemi süni intellekt yanaşmasına aid ola bilər, lakin mütləq maşın öyrənməsindən istifadə etmir. Əksinə, məlumatlardan öyrənərək proqnoz verən model həm maşın öyrənməsi, həm də süni intellekt sahəsinə daxildir.
Maşın öyrənməsi ilə Deep Learning arasındakı fərq
Deep Learning (Dərin Öyrənmə) maşın öyrənməsinin daha xüsusi istiqamətidir. Bu texnologiya insan beynindəki neyron əlaqələrindən ilhamlanan süni neyron şəbəkələrindən istifadə edir.
Ənənəvi maşın öyrənməsində model üçün vacib xüsusiyyətləri çox vaxt insanlar müəyyənləşdirir. Dərin öyrənmədə isə çoxqatlı neyron şəbəkələri böyük məlumatlardan daha mürəkkəb xüsusiyyətləri avtomatik öyrənə bilir.
Məsələn, adi maşın öyrənməsi modelində şəkillərdəki obyektləri müəyyənləşdirmək üçün əvvəlcədən seçilmiş xüsusiyyətlərdən istifadə oluna bilər. Dərin öyrənmə modelində isə neyron şəbəkəsi kənarları, formaları və daha mürəkkəb vizual xüsusiyyətləri məlumatlardan öyrənə bilər.
| Xüsusiyyət | Maşın öyrənməsi | Dərin öyrənmə |
|---|---|---|
| Model quruluşu | Müxtəlif statistik alqoritmlər | Çoxqatlı neyron şəbəkələri |
| Məlumat ehtiyacı | Tapşırıqdan asılı olaraq az və ya çox | Çox vaxt böyük məlumat toplusu |
| Hesablama resursları | Nisbətən az resursla işləyə bilər | Adətən daha çox resurs tələb edir |
| Xüsusiyyətlərin seçilməsi | Çox vaxt insan müdaxiləsi tələb olunur | Bir çox xüsusiyyəti avtomatik öyrənir |
| İstifadə sahələri | Proqnozlaşdırma, təsnifat, analiz | Şəkil, səs və mətn emalı |
Maşın öyrənməsi harada istifadə olunur?
Maşın öyrənməsi artıq yalnız elmi tədqiqatlarda deyil, gündəlik istifadə etdiyimiz rəqəmsal xidmətlərdə də geniş tətbiq edilir. Onun əsas üstünlüklərindən biri böyük məlumat həcmini təhlil edərək insanın asanlıqla görə bilmədiyi nümunələri müəyyənləşdirməsidir.
1. Elektron ticarət
Onlayn mağazalar istifadəçilərin axtarışlarını, baxdıqları məhsulları və alış tarixçəsini təhlil etmək üçün maşın öyrənməsindən istifadə edə bilər.
Bu texnologiya əsasında müştərilərə maraqlarına uyğun məhsullar tövsiyə olunur, tələbat proqnozlaşdırılır və anbar ehtiyatlarının planlaşdırılması təkmilləşdirilir.
2. Bank və maliyyə sektoru
Banklar şübhəli əməliyyatları müəyyənləşdirmək, kredit risklərini qiymətləndirmək və maliyyə məlumatlarını təhlil etmək üçün maşın öyrənməsi modellərindən istifadə edirlər.
Məsələn, model müştərinin əvvəlki əməliyyatlarını təhlil edərək qeyri-adi davranış nümunələrini aşkar edə bilər. Bu, mümkün dələduzluq hallarının daha tez müəyyən edilməsinə kömək edir.
3. Səhiyyə
Tibbi görüntülərin təhlili, xəstəlik risklərinin qiymətləndirilməsi və klinik məlumatların emalı maşın öyrənməsinin səhiyyədəki əsas tətbiqlərindəndir.
Məsələn, xüsusi təlim keçmiş model rentgen və ya digər tibbi görüntülərdə müəyyən anormallıqları aşkar etməyə kömək edə bilər. Lakin belə nəticələr həkimin müayinəsini və peşəkar qərarını əvəz etmir.
4. Nəqliyyat və avtomobil sənayesi
Maşın öyrənməsi nəqliyyat axınının proqnozlaşdırılması, marşrutların optimallaşdırılması və sürücüyə yardım sistemlərində istifadə olunur.
Avtomobillərdəki kameralar və sensorlardan alınan məlumatlar əsasında yol nişanları, piyadalar və digər nəqliyyat vasitələri müəyyən edilə bilər.
5. Kibertəhlükəsizlik
Kibertəhlükəsizlik sistemləri böyük həcmdə şəbəkə trafikini təhlil edərək şübhəli fəaliyyətləri müəyyənləşdirmək üçün maşın öyrənməsindən istifadə edir.
Bu modellər qeyri-adi giriş cəhdlərini, zərərli proqram davranışlarını və potensial hücum nümunələrini aşkar etməyə kömək edə bilər.
6. Media və əyləncə platformaları
Video və musiqi platformaları istifadəçilərin baxış və dinləmə tarixçəsini təhlil edərək fərdiləşdirilmiş tövsiyələr təqdim edir.
Məsələn, istifadəçinin daha çox hansı janrda videolara baxdığını öyrənən sistem ona oxşar məzmun təklif edə bilər.
7. Sənaye və istehsalat
Zavodlarda sensorlardan toplanan məlumatlar avadanlıqların vəziyyətini izləmək və mümkün nasazlıqları əvvəlcədən müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur. Bu yanaşma proqnozlaşdırıcı texniki xidmət (Predictive Maintenance) adlanır.
Model avadanlığın temperaturu, vibrasiyası və iş rejimi kimi göstəriciləri təhlil edərək texniki problem ehtimalını qiymətləndirə bilər.
Maşın öyrənməsinin üstünlükləri və çatışmazlıqları
Maşın öyrənməsi məlumatların təhlilini sürətləndirir və bir çox prosesin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. Bununla belə, texnologiyanın effektivliyi istifadə olunan məlumatların keyfiyyətindən, modelin düzgün seçilməsindən və tətbiq şəraitindən asılıdır.
Əsas üstünlükləri:
- Böyük məlumat həcmini qısa müddətdə təhlil edə bilir.
- Təkrarlanan tapşırıqların avtomatlaşdırılmasına kömək edir.
- Məlumatlar əsasında proqnoz və tövsiyələr yaradır.
- Yeni nümunələri müəyyənləşdirərək qərarverməni dəstəkləyir.
- Müxtəlif sahələrdə əməliyyatların səmərəliliyini artıra bilər.
Əsas çatışmazlıqları:
- Keyfiyyətsiz və qərəzli məlumatlar yanlış nəticələr yarada bilər.
- Böyük modellərin hazırlanması hesablama resursları və maliyyə tələb edə bilər.
- Bəzi mürəkkəb modellərin qərarlarını izah etmək çətindir.
- Məlumatların məxfiliyi və təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər yarana bilər.
- Model yeni və fərqli şəraitdə əvvəlki dəqiqliyini qoruya bilməyə bilər.
Maşın öyrənməsi öyrənmək üçün hansı biliklər lazımdır?
Maşın öyrənməsi ilə məşğul olmaq istəyən şəxslər ilk növbədə proqramlaşdırma, riyaziyyat və məlumat analizi üzrə əsas biliklər əldə etməlidirlər. Bu sahəyə başlamaq üçün mütləq mürəkkəb riyazi nəzəriyyələri əvvəlcədən bilmək tələb olunmur, lakin əsas anlayışları öyrənmək vacibdir.
Başlanğıc üçün aşağıdakı bilik və alətlər faydalıdır:
- Python proqramlaşdırma dili: Maşın öyrənməsi layihələrində geniş istifadə olunan əsas dillərdən biridir.
- Riyaziyyat və statistika: Ehtimal nəzəriyyəsi, orta qiymət, dispersiya, korrelyasiya və xətti cəbr kimi mövzular modellərin işləmə prinsipini anlamağa kömək edir.
- Məlumat analizi: Məlumatların toplanması, təmizlənməsi və təhlili bacarıqları vacibdir.
- Maşın öyrənməsi alətləri: Scikit-learn, TensorFlow və PyTorch kimi kitabxanalar praktik layihələr hazırlamaq üçün istifadə olunur.
- Praktiki layihələr: Sadə təsnifat, qiymət proqnozlaşdırılması və tövsiyə sistemləri üzərində işləmək nəzəri biliklərin möhkəmlənməsinə kömək edir.
Yeni başlayanlar əvvəlcə Python və məlumat analizi ilə tanış ola, daha sonra sadə maşın öyrənməsi modelləri hazırlamağa keçə bilərlər.
Nəticə
Maşın öyrənməsi kompüterlərin məlumatlardan istifadə edərək nümunələri müəyyənləşdirməsinə, proqnozlar verməsinə və müxtəlif tapşırıqları avtomatlaşdırmasına imkan yaradan mühüm texnologiyadır. O, süni intellektin əsas istiqamətlərindən biri olmaqla elektron ticarətdən səhiyyəyə, maliyyədən kibertəhlükəsizliyə qədər geniş sahələrdə tətbiq olunur.
Bu texnologiyanın effektiv işləməsi üçün keyfiyyətli məlumatlar, uyğun alqoritmlər və düzgün qiymətləndirmə prosesi vacibdir. Maşın öyrənməsinin əsas prinsiplərini anlamaq müasir rəqəmsal texnologiyaların necə işlədiyini başa düşmək və gələcəyin texnologiyalarına hazırlaşmaq üçün yaxşı başlanğıcdır.
Tez-tez verilən suallar
Maşın öyrənməsi sadə dildə nədir?
Maşın öyrənməsi kompüterlərin məlumatlardan nümunələr öyrənərək yeni məlumatlar haqqında proqnoz və ya qərar dəstəyi yaratmasına imkan verən texnologiyadır. Bunun üçün hər bir mümkün vəziyyətə ayrıca proqramlaşdırma qaydası yazmaq lazım olmur.
Machine Learning və Artificial Intelligence eyni şeydir?
Xeyr. Artificial Intelligence daha geniş texnologiya sahəsidir, Machine Learning isə onun daxilində yerləşən istiqamətdir. Maşın öyrənməsi süni intellekt sistemlərinin məlumatlardan öyrənməsini təmin edir.
Maşın öyrənməsi üçün hansı proqramlaşdırma dili istifadə olunur?
Python maşın öyrənməsi üçün ən geniş istifadə olunan proqramlaşdırma dillərindən biridir. Bununla yanaşı, R, Java, C++ və Julia kimi dillərdən də müxtəlif layihələrdə istifadə edilir.
Maşın öyrənməsi ilə Deep Learning arasındakı fərq nədir?
Deep Learning maşın öyrənməsinin neyron şəbəkələrinə əsaslanan xüsusi istiqamətidir. O, xüsusilə böyük həcmli şəkil, səs və mətn məlumatlarının emalında geniş istifadə olunur.
Maşın öyrənməsi internet olmadan işləyə bilər?
Bəli. Model əvvəlcədən öyrədildikdən və lazımi proqram təminatı quraşdırıldıqdan sonra internet bağlantısı olmadan da işləyə bilər. Bunun üçün cihazın hesablama resursları modelin tələblərinə uyğun olmalıdır.
Maşın öyrənməsi gələcəkdə hansı sahələrdə istifadə olunacaq?
Maşın öyrənməsinin səhiyyə, təhsil, maliyyə, sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və kibertəhlükəsizlik sahələrində tətbiqinin genişlənməsi gözlənilir. Xüsusilə avtomatlaşdırma, fərdiləşdirilmiş xidmətlər və məlumat əsaslı qərarvermə bu texnologiyanın inkişafında mühüm rol oynayır.















