Əsas məzmuna keç
Protechunity

Kibertəhlükəsizlik

Fişinq (Phishing) Nədir? Necə Tanımaq və Qorunmaq Olar?

Protechunity redaksiyası Yenilənib: 8 dəq oxu

Fişinq (Phishing) Nədir? Necə Tanımaq və Qorunmaq Olar?

İnternetdə bankdan, kuryer şirkətindən, sosial şəbəkədən və ya iş yerindən gəlmiş kimi görünən mesajlarla tez-tez qarşılaşırıq. Bu mesajların bəziləri həqiqi bildirişlər olsa da, digərləri şəxsi məlumatları ələ keçirmək üçün hazırlanmış saxta mesajlardır. Belə hücumlar fişinq (phishing) adlanır.

Fişinq istifadəçini aldatmaqla parol, bank kartı məlumatları, təsdiq kodları və digər məxfi məlumatları əldə etməyə yönələn kibertəhlükəsizlik hücumudur. Hücumçular adətən etibarlı qurumların adından istifadə edir, saxta veb-saytlar yaradır və ya insanları zərərli keçidlərə daxil olmağa inandırmağa çalışırlar.

Fişinqi tanımaq üçün kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssis olmaq lazım deyil. Mesajın göndərənini yoxlamaq, şübhəli keçidlərə diqqət yetirmək və məxfi məlumatları paylaşmamaq bir çox riskin qarşısını ala bilər.

Fişinq nədir?

Fişinq sosial mühəndislik üsullarından biridir. Sosial mühəndislik hücumlarında kibercinayətkarlar texniki boşluqlardan istifadə etməklə yanaşı, insanların etibarından, qorxusundan, marağından və tələsik qərar verməsindən yararlanırlar.

Məsələn, istifadəçiyə bank hesabının bloklanacağı barədə mesaj göndərilir. Mesajda hesabı aktiv saxlamaq üçün müəyyən keçidə daxil olmaq və məlumatları təsdiqləmək tələb olunur. Keçid isə həqiqi bank saytına deyil, hücumçunun hazırladığı saxta səhifəyə aparır.

İstifadəçi həmin səhifəyə parolunu və ya bank məlumatlarını daxil etdikdə, məlumatlar hücumçunun əlinə keçə bilər. Bəzi hücumlarda isə zərərli fayl yüklətmək və ya kompüterə uzaqdan giriş imkanı əldə etmək məqsədi güdülür.

Fişinq e-poçt, SMS, telefon zəngi, sosial şəbəkə, mesajlaşma tətbiqi və saxta veb-sayt vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Buna görə yalnız e-poçtlardakı şübhəli mesajlara diqqət yetirmək kifayət deyil.

Fişinq hücumu necə işləyir?

Fişinq hücumları adətən bir neçə mərhələdən ibarət olur. Hücumun detalları dəyişə bilər, lakin əsas məqsəd istifadəçini aldatmaq və onun hesabına, məlumatlarına və ya cihazına çıxış əldə etməkdir.

1. Hücumçu inandırıcı mesaj hazırlayır

Hücumçu bank, çatdırılma xidməti, sosial şəbəkə və ya şirkət adından mesaj göndərir. Mesajın məzmununda hesab problemi, ödənilməmiş borc, çatdırılma gecikməsi və ya təhlükəsizlik xəbərdarlığı kimi mövzular ola bilər.

2. İstifadəçini hərəkətə keçməyə tələsdirir

Mesajda hesabın bağlanacağı, ödənişin ləğv ediləcəyi və ya mükafatın itiriləcəyi bildirilə bilər. Məqsəd istifadəçinin məlumatı yoxlamadan qərar verməsidir.

3. Saxta keçid və ya fayl təqdim edir

Mesajda saxta giriş səhifəsinə aparan keçid və ya zərərli fayl ola bilər. Saxta səhifə həqiqi xidmətin dizaynını təqlid edə bilər, lakin daxil edilən məlumatlar hücumçuya ötürülür.

4. Məlumatlar ələ keçirilir

İstifadəçi parol, bank kartı məlumatı və ya təsdiq kodunu təqdim etdikdə hücumçu həmin məlumatdan hesabı ələ keçirmək, icazəsiz əməliyyat aparmaq və ya başqa hücumlar üçün istifadə edə bilər.

Bəzi fişinq hücumlarında istifadəçidən məlumat daxil etmək belə tələb olunmur. Zərərli faylın açılması və ya təhlükəli proqramın quraşdırılması cihazın təhlükəsizliyini poza bilər.

Fişinqin əsas növləri

Fişinq müxtəlif kanallar və üsullarla həyata keçirilir. Hücumun formasını bilmək şübhəli mesajları daha tez tanımağa kömək edir.

E-poçt fişinqi

Bu, ən çox tanınan fişinq növlərindən biridir. Hücumçu e-poçtu bank, dövlət qurumu, sosial şəbəkə və ya iş yoldaşı adından göndərə bilər.

Mesajda hesabın təsdiqlənməsi, parolun yenilənməsi və ya sənədin açılması tələb oluna bilər. Göndərənin ünvanı həqiqi ünvana çox bənzəsə də, domenin kiçik bir hissəsi fərqli ola bilər.

Smishing, yəni SMS fişinqi

Smishing SMS vasitəsilə həyata keçirilən fişinq hücumudur. Məsələn, istifadəçiyə bağlamanın çatdırılmadığı, bank kartının bloklandığı və ya müəyyən ödənişin gözlədiyi barədə mesaj göndərilə bilər.

Mesajdakı keçid saxta sayta aparırsa, daxil edilən məlumatlar oğurlana bilər. Tanımadığınız nömrədən gələn ödəniş və ya hesab təsdiqi tələblərini ayrıca yoxlayın.

Vishing, yəni telefon zəngi ilə fişinq

Vishing telefon zəngləri vasitəsilə həyata keçirilir. Zəng edən şəxs özünü bank əməkdaşı, texniki dəstək mütəxəssisi və ya dövlət qurumunun nümayəndəsi kimi təqdim edə bilər.

O, istifadəçidən parol, birdəfəlik təsdiq kodu və ya bank məlumatlarını istəyə bilər. Zəng edənin kimliyinə yalnız onun dediklərinə əsasən inanmaq olmaz. Zəngi bitirib qurumun rəsmi saytında göstərilən nömrə ilə əlaqə saxlamaq daha təhlükəsizdir.

Spear phishing, yəni hədəfli fişinq

Spear phishing konkret şəxsə və ya təşkilata yönələn hücumdur. Hücumçu hədəf haqqında əvvəlcədən məlumat toplayaraq mesajı daha inandırıcı hazırlaya bilər.

Məsələn, əməkdaşa rəhbərinin adından təcili ödəniş və ya məxfi sənəd göndərilməsi barədə e-poçt daxil ola bilər. Mesajda həqiqi adların və iş məlumatlarının olması onun etibarlı olduğunu sübut etmir.

Whaling

Whaling rəhbər şəxslər, direktorlar və digər yüksək səlahiyyətli əməkdaşları hədəf alan fişinq hücumudur. Bu hücumlarda maliyyə əməliyyatları, korporativ məlumatlar və şirkət sistemlərinə giriş kimi yüksək dəyərli hədəflər seçilə bilər.

Sosial şəbəkələrdə fişinq

Hücumçular sosial şəbəkələrdə saxta hesablar, mesajlar və reklamlar vasitəsilə istifadəçiləri aldada bilərlər. Məsələn, hesabın müəllif hüquqları səbəbindən bağlanacağı və ya təsdiqlənməsi barədə xəbərdarlıq göndərilə bilər.

Mesajdakı keçid istifadəçini saxta giriş səhifəsinə yönləndirə bilər. Sosial şəbəkə hesabını qorumaq üçün giriş bildirişlərini aktivləşdirin və parolunuzu başqa saytlarda təkrar istifadə etməyin.

Fişinq mesajını necə tanımaq olar?

Fişinq mesajları həmişə yazı səhvləri ilə dolu olmur. Bəzi hücumlar peşəkar görünür, düzgün dil və həqiqi şirkət loqolarından istifadə edir. Buna görə mesajın yalnız görünüşünə əsaslanmaq olmaz.

Əsas xəbərdarlıq əlamətləri bunlardır:

  • Təcili hərəkət tələbi: Hesabın bağlanacağı, pulun itiriləcəyi və ya girişin məhdudlaşdırılacağı barədə təzyiq yaradılır.
  • Şübhəli göndərən ünvanı: E-poçt ünvanının domeni qurumun rəsmi domenindən fərqlənir.
  • Gözlənilməyən keçid: Mesaj sizi parol daxil etməyə, ödəniş etməyə və ya hesabı təsdiqləməyə çağırır.
  • Məxfi məlumat tələbi: Sizdən parol, bank kartının təhlükəsizlik kodu və ya birdəfəlik təsdiq kodu istənilir.
  • Gözlənilməyən fayl: Tanımadığınız şəxs sənəd, arxiv və ya proqram faylı göndərir.
  • Qeyri-adi ödəniş tələbi: Rəhbər və ya həmkar adından təcili pul köçürməsi tələb olunur.

Bu əlamətlərdən biri mesajın mütləq fişinq olduğunu göstərməyə bilər. Ancaq xüsusilə bir neçə əlamət eyni vaxtda görünürsə, məlumatı müstəqil şəkildə yoxlamaq lazımdır.

Saxta veb-saytı necə müəyyən etmək olar?

Fişinq hücumlarında istifadə edilən saxta saytlar həqiqi xidmətlərin görünüşünü təqlid edə bilər. Saytın loqosu, rəngləri və giriş forması etibarlı görünə bilər, buna görə domen adını yoxlamaq vacibdir.

Məsələn, example.com əvəzinə examp1e.com kimi oxşar domen istifadə oluna bilər. Burada bəzi hərflər rəqəmlərlə əvəzlənib. Hücumçular domenin əvvəlində və ya sonunda əlavə sözlər də yerləşdirə bilərlər.

Saytı yoxlayarkən aşağıdakılara diqqət yetirin:

  • Domen adını hərf-hərf yoxlayın.
  • Linkin mənbəyini araşdırın və gözlənilməyən qısaldılmış keçidlərə ehtiyatla yanaşın.
  • Hesaba daxil olmaq üçün mesajdakı keçid əvəzinə rəsmi tətbiqdən və ya əvvəlcədən məlum olan saytdan istifadə edin.
  • Brauzerdə HTTPS və kilid işarəsinin olmasını təkbaşına etibarlılıq sübutu hesab etməyin.

HTTPS bağlantısı məlumatların ötürülməsini şifrələyə bilər, lakin saytın qanuni və ya etibarlı olduğunu zəmanət altına almır. Saxta fişinq saytları da HTTPS istifadə edə bilər.

Fişinqdən necə qorunmaq olar?

Fişinqdən qorunmaq üçün texniki vasitələr və düzgün istifadə vərdişləri birlikdə tətbiq olunmalıdır. Hər hansı bir üsul bütün hücumları dayandırmır, lakin bir neçə qoruma qatının birləşdirilməsi riski əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Güclü və unikal parollardan istifadə edin

Hər hesab üçün fərqli, uzun və təxmin edilməsi çətin parol yaradın. Eyni parolu e-poçt, bank və sosial şəbəkə hesablarında istifadə etməyin.

Parol meneceri unikal parollar yaratmağa və onları təhlükəsiz saxlamağa kömək edə bilər. Güclü parol seçmək barədə daha ətraflı məlumat üçün “Güclü Parol Necə Yaradılır? Parol Təhlükəsizliyi Qaydaları” məqaləsinə də keçid verə bilərsiniz.

Çoxfaktorlu autentifikasiyanı aktivləşdirin

Çoxfaktorlu autentifikasiya (MFA) hesaba giriş üçün paroldan əlavə təsdiq tələb edir. Bu, parol oğurlandıqda hesabın qorunmasına kömək edə bilər.

Mümkün olduqda passkey və təhlükəsizlik açarı kimi fişinqə davamlı üsullara üstünlük verin. Təsdiq kodlarını heç kimlə paylaşmayın və gözləmədiyiniz giriş sorğularını təsdiqləməyin.

Linkləri açmazdan əvvəl yoxlayın

Mesajdakı linkin üzərinə klikləməzdən əvvəl onun hansı domenə apardığını yoxlayın. Gözlənilməyən mesajda bank hesabına daxil olmaq və ya parolu yeniləmək tələb olunursa, rəsmi tətbiqi özünüz açın.

Şübhəli linki yoxlamaq üçün onu birbaşa açmaq lazım deyil. Göndərən qurumla əvvəlcədən məlum olan rəsmi əlaqə kanalı vasitəsilə əlaqə saxlamaq daha təhlükəsizdir.

Cihazları və proqramları yeniləyin

Əməliyyat sistemini, brauzeri və təhlükəsizlik proqramlarını yeniləmək məlum zəifliklərdən istifadə edən hücumların qarşısını almağa kömək edir. Etibarlı təhlükəsizlik proqramı bəzi zərərli keçidləri və faylları müəyyən edə bilər.

Bununla belə, antivirus bütün fişinq mesajlarını aşkar etmir. İstifadəçinin diqqəti və məlumatların yoxlanması yenə də vacibdir.

Şəxsi və maliyyə məlumatlarını qoruyun

Parol, PIN, bank kartının CVV/CVC kodu və birdəfəlik təsdiq kodlarını mesaj vasitəsilə paylaşmayın. Bank və digər xidmətlərin həqiqi nümayəndəsi olduğunu iddia edən şəxsin tələbinə avtomatik əməl etməyin.

Maliyyə əməliyyatını təsdiqləməzdən əvvəl alıcının məlumatlarını və məbləği yoxlayın. İş yerində ödəniş və ya bank rekvizitlərinin dəyişdirilməsi tələblərini ikinci, müstəqil kanal vasitəsilə təsdiqləmək məqsədəuyğundur.

Fişinqə məruz qaldıqda nə etməli?

Şübhəli keçidə daxil olmusunuzsa və ya məlumatlarınızı saxta sayta yazmısınızsa, sürətli hərəkət etmək vacibdir. Görüləcək tədbirlər hansı məlumatın paylaşıldığından və cihazda nə baş verdiyindən asılıdır.

  • Parol daxil etmisinizsə: Etibarlı cihazdan həmin hesabın parolunu dərhal dəyişin. Eyni parol başqa hesablarda istifadə olunubsa, onların hər biri üçün fərqli parol yaradın.
  • Təsdiq kodunu paylaşmısınızsa: Müvafiq xidmətin rəsmi kanalı ilə əlaqə saxlayın, aktiv sessiyaları yoxlayın və tanımadığınız girişləri bağlayın.
  • Bank məlumatlarını təqdim etmisinizsə: Dərhal bankla əlaqə saxlayın, kartın bloklanması və şübhəli əməliyyatların araşdırılması barədə məlumat alın.
  • Fayl yükləmisiniz və ya proqram quraşdırmısınızsa: Faylı açmayın, quraşdırılmış şübhəli proqramı işlətməyin və cihazı etibarlı təhlükəsizlik vasitəsi ilə yoxlayın. İş cihazıdırsa, İT və təhlükəsizlik komandasına məlumat verin.
  • Şirkət hesabı təhlükəyə düşübsə: İT və ya kibertəhlükəsizlik komandasına dərhal xəbər verin. Hesab girişlərini, e-poçt yönləndirmə qaydalarını və digər şübhəli dəyişiklikləri yoxlamaq lazım gələ bilər.

Yalnız linkə klikləmək hər zaman cihazın yoluxması demək deyil. Bununla belə, səhifəyə məlumat daxil etmisinizsə, fayl yükləmisinizsə və ya təhlükəsizlik xəbərdarlığı görmüsünüzsə, hadisəni ciddi qəbul edin.

Şirkətlər fişinq hücumlarından necə qoruna bilər?

Şirkətlər üçün fişinq yalnız fərdi əməkdaşın problemi deyil. Bir hesabın ələ keçirilməsi korporativ e-poçta, daxili sənədlərə, müştəri məlumatlarına və maliyyə əməliyyatlarına risk yarada bilər.

Təşkilatlar bir neçə təhlükəsizlik tədbirini birlikdə tətbiq edə bilərlər:

  • E-poçt filtrləri və fişinqdən müdafiə sistemləri ilə şübhəli mesajları aşkar etmək.
  • Əməkdaşlara müntəzəm kibertəhlükəsizlik təlimləri keçirmək.
  • MFA tətbiq etmək və istifadəçilərə yalnız işləri üçün lazım olan giriş icazələrini vermək.
  • Domenlərdə SPF, DKIM və DMARC kimi e-poçt autentifikasiya mexanizmlərini düzgün konfiqurasiya etmək.
  • Şübhəli mesajların bildirilməsi və təhlükəsizlik insidentlərinə cavab verilməsi üçün aydın prosedur yaratmaq.

SPF, DKIM və DMARC domen adından göndərilən e-poçtların autentifikasiyasına və saxta göndərən ünvanlarından istifadə riskinin azaldılmasına kömək edir. Bu mexanizmlər vacib olsa da, bütün fişinq hücumlarını aradan qaldırmır.

Şirkətlər həmçinin korporativ DNS, serverlər və istifadəçi hesablarının təhlükəsizliyini mütəmadi yoxlamalıdır. Texniki qoruma, düzgün giriş siyasəti və əməkdaşların məlumatlılığı birlikdə daha güclü müdafiə yaradır.

Tez-tez verilən suallar

Fişinq nə deməkdir?

Fişinq istifadəçiləri aldadaraq onların məxfi məlumatlarını əldə etməyə yönələn kibertəhlükəsizlik hücumudur. Hücumçular saxta e-poçtlar, SMS-lər, zənglər və veb-saytlardan istifadə edə bilərlər. Əsas məqsəd parol, bank məlumatları və ya hesaba giriş imkanını ələ keçirməkdir.

Fişinq mesajını necə tanımaq olar?

Təcili hərəkət tələbi, şübhəli göndərən ünvanı, gözlənilməyən keçid və məxfi məlumat istəyi xəbərdarlıq əlamətləri ola bilər. Mesajın dilinin düzgün olması onun etibarlı olduğunu sübut etmir. Şübhəli tələbi rəsmi tətbiq və ya əvvəlcədən məlum olan əlaqə kanalı vasitəsilə yoxlayın.

Fişinq linkinə klikləsəm, nə baş verə bilər?

Təkcə linkə klikləmək mütləq məlumat oğurluğu və ya cihazın yoluxması demək deyil. Risk səhifənin məzmunundan, cihazın vəziyyətindən və sonrakı hərəkətlərdən asılıdır. Parol daxil etmisinizsə, fayl yükləmisinizsə və ya məlumat paylaşmısınızsa, dərhal uyğun təhlükəsizlik tədbirlərini görün.

Fişinqdən qorunmaq üçün antivirus kifayətdirmi?

Xeyr, antivirus fişinqdən müdafiənin yalnız bir hissəsidir. Bəzi zərərli linkləri və faylları aşkar edə bilsə də, inandırıcı sosial mühəndislik mesajlarını həmişə müəyyən etmir. Güclü parollar, MFA, linklərin yoxlanması və istifadəçi məlumatlılığı da vacibdir.

Fişinq və spam arasındakı fərq nədir?

Spam əsasən istənilməyən kütləvi mesajlara deyilir və hər spam mesajı zərərli olmur. Fişinq isə istifadəçini aldadaraq məxfi məlumatları əldə etməyə və ya təhlükəli əməliyyat etdirməyə yönəlir. Bir mesaj həm spam, həm də fişinq ola bilər.

Fişinq hücumları yalnız e-poçtla həyata keçirilir?

Xeyr, fişinq SMS, telefon zəngi, sosial şəbəkə, mesajlaşma tətbiqi və saxta veb-saytlar vasitəsilə də həyata keçirilə bilər. Hücumçular bəzən e-poçt və telefon zəngini birlikdə istifadə edirlər. Buna görə bütün rəqəmsal ünsiyyət kanallarında göndərənin kimliyini yoxlamaq

Mağazada

Mağazada: Firewall Cihazları

Digər bölmələr