BIOS və UEFI Nədir? Aralarındakı Əsas Fərqlər Nələrdir?
Protechunity redaksiyası Yenilənib: 7 dəq oxu

Mündəricat · 10 bölmə
- 01BIOS nədir?
- 02UEFI nədir?
- 03BIOS və UEFI necə işləyir?
- 04BIOS və UEFI arasındakı əsas fərqlər
- 05MBR və GPT nədir?
- 06Secure Boot nədir və nə üçün lazımdır?
- 07Kompüterdə BIOS və ya UEFI istifadə olunduğunu necə öyrənmək olar?
- 08BIOS və ya UEFI parametrlərinə necə daxil olmaq olar?
- 09BIOS və UEFI yenilənə bilərmi?
- 10Nəticə
BIOS və UEFI kompüterin işə düşməsi zamanı aparat komponentlərinin ilkin yoxlanılmasını həyata keçirən və əməliyyat sisteminin yüklənməsinə kömək edən proqram təminatı interfeysləridir. Kompüteri işə saldıqda prosessor, operativ yaddaş və digər vacib komponentlər ilkin mərhələdə yoxlanılır, daha sonra sistem yükləmə qurğusundan əməliyyat sistemini başladır.
BIOS uzun illər kompüterlərdə istifadə olunan ənənəvi proqram təminatıdır. UEFI isə daha müasir imkanlar təqdim edən və əksər yeni kompüterlərdə istifadə olunan interfeysdir.
Bəs BIOS nədir, UEFI necə işləyir və bu iki texnologiya arasında hansı fərqlər var? Bu məqalədə onların funksiyalarını, üstünlüklərini və hansı hallarda əhəmiyyət daşıdıqlarını izah edəcəyik.
BIOS nədir?
BIOS (Basic Input/Output System) kompüterin ana platasında yerləşən və sistem işə düşərkən ilkin aparat yoxlamalarını həyata keçirən ənənəvi proqram təminatıdır. O, adətən ana platadakı xüsusi yaddaş çipində saxlanılır.
Kompüterin enerji düyməsini basdıqda BIOS ilkin işə salınma prosesini başladır. Bu mərhələdə əsas aparat komponentlərinin işləkliyi yoxlanılır, müəyyən aparat parametrləri hazırlanır və əməliyyat sisteminin yüklənməsi üçün uyğun qurğu müəyyən edilir.
BIOS-un əsas funksiyalarına aşağıdakılar daxildir:
- Kompüter işə düşərkən ilkin aparat yoxlamalarını həyata keçirmək;
- Prosessor, RAM və digər əsas komponentlərin ilkin hazırlanmasını təmin etmək;
- Yükləmə qurğusunu müəyyənləşdirmək;
- Əməliyyat sisteminin işə salınması prosesini başlatmaq;
- İstifadəçiyə bəzi aparat parametrlərini dəyişmək imkanı vermək.
BIOS parametrlərinə daxil olmaq üçün kompüter işə düşərkən adətən Delete, F2 və ya istehsalçı tərəfindən müəyyən edilmiş başqa düymə basılır. Dəqiq düymə ana platanın və ya noutbukun modelindən asılıdır.
BIOS menyusunda yükləmə ardıcıllığını, tarix və saatı, bəzi aparat parametrlərini və dəstəklənən sistemlərdə prosessorla yaddaşın müəyyən parametrlərini dəyişmək mümkündür.
UEFI nədir?
UEFI (Unified Extensible Firmware Interface) kompüterin proqram təminatı ilə əməliyyat sistemi arasında əlaqəni təmin edən müasir interfeys spesifikasiyasıdır. O, ənənəvi BIOS yanaşmasının məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq və daha çevik yükləmə mühiti yaratmaq üçün hazırlanıb.
UEFI də BIOS kimi kompüter işə düşərkən aparat komponentlərinin hazırlanmasında və əməliyyat sisteminin yüklənməsində iştirak edir. Lakin onun arxitekturası daha geniş imkanlar təqdim edir.
UEFI-nin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
- GPT bölmə sxemi ilə işləyən böyük yaddaş qurğularından yükləməni dəstəkləmək;
- Secure Boot kimi təhlükəsizlik imkanlarını təmin etmək;
- Yükləmə seçimlərini və əməliyyat sisteminin başladılması prosesini daha çevik idarə etmək;
- Daha müasir aparat və proqram təminatı mühitləri ilə işləmək;
- İstehsalçıdan asılı olaraq qrafik interfeys və siçanla idarəetmə imkanı təqdim etmək.
Vacib məqam odur ki, UEFI həmişə qrafik menyu və ya siçan dəstəyi demək deyil. Onun interfeysi və təqdim etdiyi funksiyalar kompüter istehsalçısından asılıdır.
BIOS və UEFI necə işləyir?
Hər iki texnologiyanın əsas məqsədi kompüterin işə düşməsi zamanı aparat komponentlərini hazırlamaq və əməliyyat sisteminin yüklənməsini başlatmaqdır.
Kompüter işə düşərkən proses ümumilikdə aşağıdakı mərhələlərdən keçir:
- Enerjinin verilməsi: Kompüter işə salınır və ana platanın proqram təminatı işə başlayır.
- İlkin aparat yoxlaması: Sistem prosessor, operativ yaddaş və digər vacib komponentləri yoxlayır və hazırlayır.
- Aparatın ilkin konfiqurasiyası: Firmware aparat komponentlərini və yükləmə üçün lazım olan mühiti hazırlayır.
- Yükləmə qurğusunun seçilməsi: Sistem müəyyən edilmiş ardıcıllığa uyğun olaraq əməliyyat sisteminin yüklənəcəyi qurğunu tapır.
- Əməliyyat sisteminin başladılması: Yükləmə mexanizmi əməliyyat sisteminin yükləyicisini işə salır və idarəetmə əməliyyat sisteminə ötürülür.
BIOS və UEFI bu prosesi fərqli texniki üsullarla həyata keçirir. Əsas fərq onların yükləmə mexanizmlərində, bölmə sxemləri ilə uyğunluğunda və təqdim etdikləri imkanlardadır.
BIOS və UEFI arasındakı əsas fərqlər
BIOS və UEFI eyni məqsədə xidmət etsə də, onların texniki imkanları və iş prinsipləri fərqlənir.
| Xüsusiyyət | Ənənəvi BIOS | UEFI |
|---|---|---|
| Arxitektura | Ənənəvi firmware interfeysi | Daha müasir və genişləndirilə bilən interfeys spesifikasiyası |
| Yükləmə üsulu | Əsasən MBR yükləmə mexanizmindən istifadə edir | UEFI yükləmə mexanizmindən və EFI sistem bölməsindən istifadə edə bilər |
| Disk bölmə sxemi | Əsasən MBR ilə əlaqələndirilir | GPT ilə geniş istifadə olunur |
| Böyük disklər | Ənənəvi MBR yükləməsi təxminən 2 TiB həddi ilə məhdudlaşır | GPT vasitəsilə daha böyük disklərdən yükləməni dəstəkləyir |
| Təhlükəsizlik | Müasir Secure Boot funksiyasını standart olaraq təqdim etmir | Secure Boot dəstəyi ola bilər |
| İdarəetmə interfeysi | Adətən mətn əsaslıdır | Mətn və ya qrafik interfeys ola bilər |
| Yükləmə seçimləri | Ənənəvi yükləmə yanaşması | UEFI yükləmə qeydləri və daha çevik yükləmə mexanizmi |
| İstifadə | Əsasən köhnə sistemlər | Müasir kompüterlərin əksəriyyəti |
Qeyd: UEFI dəstəyi olan bəzi kompüterlərdə Legacy və ya CSM rejimi vasitəsilə ənənəvi BIOS tipli yükləmə də mümkün ola bilər. Bu, ana platanın firmware imkanlarından asılıdır.
MBR və GPT nədir?
BIOS və UEFI arasındakı fərqləri anlamaq üçün MBR və GPT anlayışlarını da bilmək faydalıdır. Bunlar diskdə bölmələrin necə təşkil olunduğunu müəyyən edən bölmə sxemləridir.
MBR nədir?
MBR (Master Boot Record) ənənəvi disk bölmə sxemidir. O, yükləmə ilə bağlı məlumatları və disk bölmələri haqqında məlumatı diskin başlanğıc hissəsində saxlayır.
MBR-in əsas məhdudiyyətlərindən biri ənənəvi 512 baytlıq sektor quruluşunda təxminən 2 TiB-dən böyük disklərin tam tutumunu istifadə edə bilməməsidir. Bundan əlavə, MBR əsas bölmələrin sayını adətən dörd ilə məhdudlaşdırır, genişləndirilmiş bölmə yanaşması isə əlavə məntiqi bölmələr yaratmağa imkan verir.
MBR uzun müddət BIOS əsaslı kompüterlərdə standart yanaşma olub.
GPT nədir?
GPT (GUID Partition Table) daha müasir disk bölmə sxemidir. O, daha böyük yaddaş qurğularını və daha çox bölməni dəstəkləyir.
GPT bölmə cədvəlinin əlavə nüsxələrini və bütövlüyün yoxlanılması üçün CRC32 mexanizmini də istifadə edir. Bu xüsusiyyətlər bölmə məlumatlarının zədələnməsini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
UEFI sistemlərində əməliyyat sisteminin yüklənməsi üçün adətən GPT diskində EFI System Partition adlı xüsusi bölmə yaradılır. Yükləmə faylları həmin bölmədə saxlanılır.
Vacib: GPT yalnız UEFI ilə işləyən disk sxemi deyil. Əməliyyat sistemləri və digər mühitlərdə GPT məlumat diskləri müxtəlif rejimlərdə istifadə oluna bilər. Əsas məsələ əməliyyat sisteminin yüklənmə üsulunun firmware rejimi ilə uyğun olmasıdır.
Secure Boot nədir və nə üçün lazımdır?
Secure Boot UEFI spesifikasiyası ilə əlaqəli təhlükəsizlik funksiyasıdır. Onun məqsədi kompüter işə düşərkən yüklənən proqram təminatının etibarlı rəqəmsal imzalarını yoxlamaq və icazəsiz yükləmə komponentlərinin işə düşməsi riskini azaltmaqdır.
Secure Boot xüsusilə əməliyyat sisteminin yüklənməsindən əvvəl aktivləşə bilən bəzi zərərli proqramlara qarşı müdafiənin bir hissəsi kimi əhəmiyyətlidir.
Lakin Secure Boot bütün kibertəhlükələri aradan qaldırmır. Onun işləməsi firmware parametrlərindən, etibar açarlarından və istifadə olunan əməliyyat sisteminin uyğunluğundan asılıdır.
Bəzi əməliyyat sistemləri və xüsusi yükləmə vasitələri Secure Boot ilə əlavə konfiqurasiya tələb edə bilər. Bu səbəbdən funksiyanı dəyişməzdən əvvəl kompüterin və əməliyyat sisteminin tələblərini yoxlamaq məsləhətdir.
Kompüterdə BIOS və ya UEFI istifadə olunduğunu necə öyrənmək olar?
Windows əməliyyat sistemində kompüterin hansı firmware rejimində yükləndiyini müəyyən etmək mümkündür.
Bunun üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirin:
- Klaviaturada Win + R düymələrini basın.
- Açılan pəncərəyə msinfo32 yazın.
- Enter düyməsini basın.
- Açılan System Information pəncərəsində BIOS Mode sətrini tapın.
- Həmin sətirdə UEFI və ya Legacy göstəricisini yoxlayın.
UEFI yazılıbsa, Windows UEFI rejimində yüklənib. Legacy yazılıbsa, sistem ənənəvi BIOS uyğunluq rejimində yüklənib.
Bəzi sistemlərdə firmware menyusunda UEFI interfeysi olsa belə, əməliyyat sistemi Legacy və ya CSM rejimində yüklənə bilər. Buna görə yalnız menyunun görünüşünə əsaslanaraq nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
BIOS və ya UEFI parametrlərinə necə daxil olmaq olar?
BIOS və UEFI parametrlərinə kompüter işə düşərkən müəyyən düyməni basmaqla və ya Windows-un bərpa parametrləri vasitəsilə daxil olmaq mümkündür.
Ən çox istifadə olunan düymələr bunlardır:
- Delete: Bir çox masaüstü kompüterdə istifadə olunur.
- F2: Bir çox noutbukda və ana platada istifadə edilir.
- F10: Bəzi istehsalçıların sistemlərində istifadə olunur.
- Esc: Bəzi kompüterlərdə başlanğıc menyusunu açır.
Dəqiq düymə istehsalçıya və modelə görə dəyişir.
Windows vasitəsilə daxil olmaq üçün adətən Settings > System > Recovery > Advanced startup bölməsinə keçərək yenidən başlatma seçimindən istifadə etmək, sonra Troubleshoot > Advanced options > UEFI Firmware Settings bölməsini seçmək mümkündür. Menyu adları Windows versiyasına görə fərqlənə bilər.
Firmware parametrlərini dəyişərkən diqqətli olmaq vacibdir. Xüsusilə yükləmə rejimini, Secure Boot-u və yaddaş nəzarətçisi parametrlərini dəyişmək əməliyyat sisteminin açılmasına təsir edə bilər.
BIOS və UEFI yenilənə bilərmi?
Bəli. Ana plata və ya kompüter istehsalçısı firmware yeniləməsi təqdim etdikdə BIOS və ya UEFI yenilənə bilər. Yeniləmələr aparat uyğunluğunu yaxşılaşdıra, təhlükəsizlik problemlərini aradan qaldıra və bəzi sistem xətalarını düzəldə bilər.
Lakin firmware yeniləməsi adi proqram yeniləməsindən daha həssas prosesdir. Yanlış faylın quraşdırılması və ya yeniləmə zamanı enerjinin kəsilməsi kompüterin işə düşməməsinə səbəb ola bilər.
Yeniləmə etməzdən əvvəl:
- Kompüterin və ana platanın dəqiq modelini müəyyənləşdirin.
- Faylı yalnız istehsalçının rəsmi saytından əldə edin.
- Yeniləmə təlimatlarını diqqətlə oxuyun.
- Elektrik enerjisinin sabit olduğuna əmin olun.
- BitLocker və ya digər disk şifrələməsi istifadə edilirsə, bərpa açarını əlçatan saxlayın və istehsalçının tövsiyələrini yoxlayın.
Əgər kompüter düzgün işləyirsə və yeniləmə konkret problemi həll etmək və ya tələb olunan uyğunluğu təmin etmək üçün lazım deyilsə, firmware-i səbəbsiz yerə yeniləmək məcburi deyil.
Nəticə
BIOS və UEFI kompüterin işə düşməsi və əməliyyat sisteminin yüklənməsi üçün vacib rol oynayır. BIOS ənənəvi firmware yanaşmasıdır, UEFI isə daha müasir yükləmə mexanizmləri və əlavə imkanlar təqdim edir.
UEFI böyük yaddaş qurğularından GPT vasitəsilə yükləməni, Secure Boot kimi təhlükəsizlik funksiyalarını və daha çevik yükləmə idarəetməsini dəstəkləyə bilər. Bununla belə, hər iki texnologiyanın əsas məqsədi kompüterin aparat hissələrini hazırlamaq və əməliyyat sisteminin başlamasını təmin etməkdir.
BIOS və UEFI arasındakı fərqləri bilmək əməliyyat sisteminin quraşdırılması, disk bölmələrinin seçilməsi, yükləmə problemlərinin həlli və firmware parametrlərinin idarə olunması zamanı faydalıdır.
Tez-tez verilən suallar
BIOS nədir?
BIOS kompüter işə düşərkən aparat komponentlərinin ilkin yoxlanılmasını və hazırlanmasını həyata keçirən, sonra əməliyyat sisteminin yüklənməsini başladan ənənəvi firmware proqram təminatıdır.
UEFI nədir?
UEFI kompüterin firmware mühiti ilə əməliyyat sistemi arasında əlaqəni təmin edən müasir interfeys spesifikasiyasıdır. O, GPT, UEFI yükləmə qeydləri və Secure Boot kimi imkanları dəstəkləyə bilər.
BIOS və UEFI arasında ən böyük fərq nədir?
Əsas fərq yükləmə arxitekturasında və texniki imkanlardadır. UEFI daha müasir yükləmə mexanizmi, GPT ilə uyğunluq və Secure Boot kimi təhlükəsizlik imkanları təqdim edir. Ənənəvi BIOS isə köhnə yükləmə yanaşması ilə əlaqələndirilir.
UEFI bütün kompüterlərdə olurmu?
Xeyr. Köhnə kompüterlərin bir qismi ənənəvi BIOS istifadə edir. Müasir kompüterlərin əksəriyyəti UEFI əsaslı firmware ilə təchiz olunsa da, konkret modelin imkanları istehsalçıdan asılıdır.
BIOS-u UEFI-yə çevirmək mümkündürmü?
Bu, kompüterin ana platasının dəstəyindən asılıdır. Əgər sistem yalnız ənənəvi BIOS dəstəkləyirsə, sadəcə parametr dəyişməklə UEFI əldə etmək mümkün deyil. UEFI dəstəyi olan sistemlərdə isə əməliyyat sisteminin yüklənmə rejimini dəyişmək üçün disk bölmə sxeminin və yükləmə konfiqurasiyasının uyğun olması tələb oluna bilər.
UEFI üçün GPT mütləqdirmi?
Windows-un standart UEFI yükləmə konfiqurasiyasında sistem diski adətən GPT olur. Lakin GPT ümumi olaraq yalnız UEFI üçün nəzərdə tutulmayıb və müxtəlif sistemlərdə məlumat diski kimi istifadə edilə bilər.
BIOS və UEFI parametrlərini dəyişmək təhlükəlidirmi?
Bəzi parametrlərin dəyişdirilməsi kompüterin yüklənməsinə, aparat uyğunluğuna və təhlükəsizlik funksiyalarına təsir edə bilər. Nəyi dəyişdiyinizi bilmirsinizsə, standart parametrləri saxlamaq və ana platanın təlimatlarına əməl etmək daha məqsədəuyğundur.
















